Dodaj do listy

Upadek Polski.

W XVII i XVIII wieku doszło do załamania się ekspansji Rzeczpospolitej. Nastąpił wówczas kryzys zarówno w polityce zewnętrznej jak i wewnętrznej, czego efektem był upadek państwa polskiego. Pogłębiały się różnice między Polską a innymi krajami europejskimi, które przechodziły proces kształtowania się nowych form państwowości, czego kulminacją był XVIII-wieczny absolutyzm Absolutyzm (z łac. absolutus - zupełny, całkowity), monarchia absolutna. Jest to forma ustroju polegająca na przejęciu przez panującego całkowitej i niepodzielnej władzy. Monarcha absolutny sam wydawał prawa,... Czytaj dalej Słownik historyczny oświecony. Państwa te rozwijały się, rosły w siłę, dokonywały reform (np. wprowadzały armie zawodowe). Podczas gdy w Rzeczpospolitej dążono do utrzymania ustroju z XVI wieku, hamowano wszelkie reformy - Polska Polska Rzeczpospolita Polska. Państwo położone w środkowej Europie nad Morzem Bałtyckim. Powierzchnia 312 685 km2. Liczba ludności 38 641 tys. (2001 r.). Stolica Warszawa. Język urzędowy polski. Jednostka... Czytaj dalej Słownik geograficzny w porównaniu do rozwijających się europejskich potęg okazywała się być państwem słabym, zacofanym.

Jednym z czynników osłabiających Rzeczpospolitą była gospodarka folwarczno-pańszczyźniana, która hamowała rozwój gospodarczy. Utrzymywanie tego systemu było jednak wygodne dla szlachty, korzystającej w jego ramach z licznych przywilejów. Tymczasem tragiczna stawała się sytuacja chłopów, na którą, oprócz pańszczyźnianych obciążeń na rzecz pana feudalnego, składały się olbrzymie straty związane z wojnami, jakie Rzeczpospolita toczyła w XVII i XVIII wieku. Spowodowały one niesamowite zniszczenia i straty ludności (liczba ludności zmniejszyła się o jedną trzecią). Jednak najbardziej ucierpieli właśnie chłopi: przez wsie przechodziły wojska, zabierając chłopom plony, często paląc domy, mordując. Zazwyczaj chłopi nie mieli środków na odbudowę swoich domostw. Coraz częstsze były lata głodu. Ucierpieli nawet najbogatsi chłopi - ich gospodarstwa zmniejszały się nieustannie, często ich ziemie były włączane do szlacheckich folwarków. Chłopi byli traktowani niemal jak własność pana feudalnego - szlachcic mógł nawet sprzedać swojego poddanego. Odpowiedzią chłopów na wyzysk były różne formy oporu: niejednokrotnie po prostu uciekali z majątku swego pana bez jego wiedzy, coraz częstsze były też bunty. Ale nie tylko sytuacja chłopów ulegała pogorszeniu - coraz trudniej było także średniej szlachcie. Traciła ona swoje majątki na rzecz najbogatszych rodów. Magnaci kumulowali dobra tworząc olbrzymie latyfundia - wielkie posiadłości funkcjonujące prawie jak małe państwa.

Trudna sytuacja panowała także w miastach, które po okresie rozkwitu w XV i XVI wieku zaczęły podupadać. Było to spowodowane kilkoma czynnikami. Redukcji uległ handel Handel dział gospodarki narodowej (sektora usług) w którym dobra materialne przechodzą od wytwórcy (producenta) do spożywcy (konsumenta), na zasadzie sprzedaży i kupna.
Czytaj dalej Słownik geograficzny
miejski - między innymi dlatego, iż zubożali chłopi ograniczyli znacznie wymianę z miastami, zaopatrując się u wiejskich wytwórców. Często rzemieślnicy miejscy przenosili się na wieś. Upadek miast wiązał się z ich agraryzacją - wiele ośrodków miejskich, zwłaszcza tych mniejszych, zamieniało się w osady rolnicze. Związane to było z działalnością szlachty (zwłaszcza tej najbogatszej), dążącej do wyeliminowania miejskiej konkurencji. To szlachta podejmowała uchwały sejmowe, które, mając na celu jej interesy, hamowały jednocześnie rozwój rzemiosła i handlu miejskiego. Dodatkowym czynnikiem były kryzysy monetarne. W latach sześćdziesiątych XVII wieku doszło do wybicia wielkiej liczby zepsutych monet, co spowodowało niesamowity chaos monetarny i spadek wartości pieniądza. Ciężką sytuację miast spotęgowały wojny - doszło do zniszczenia i splądrowania wielu miast a także olbrzymiego wyludnienia. I tak na przykład na Mazowszu zaludnienie miast zmniejszyło się o 70%, miasta takie jak Warszawa Warszawa stolica Polski położona w centralnej części Niziny Mazowieckiej nad Wisłą. Liczy 1,6 mln mieszkańców.
Czytaj dalej Słownik geograficzny
czy Poznań utraciły ok. połowy ludności, jeszcze gorzej wyglądała sytuacja w mniejszych ośrodkach miejskich.

Wraz z pogarszaniem się sytuacji chłopów, mieszczan, drobnej i średniej szlachty wzrastało znaczenie bogatej magnaterii. Właściwie sprawowała ona władzę w Rzeczpospolitej - piastowała najważniejsze stanowiska. Olbrzymie posiadłości magnatów - latyfundia - funkcjonowały niemal jak drobne państewka: posiadały własne wojsko, twierdze, sądownictwo i administrację. Prowadziły własną politykę - często sprzeczną z polityką Rzeczpospolitej. Podstawą hegemonii magnaterii były jej związki z uboższą szlachtą (zwłaszcza tzw. gołotą - szlachta Szlachta uprzywilejowany stan społeczny, który wyłonił się ostatecznie w Polsce w XIV w. spośród rycerstwa. O przynależności do tego stanu decydowało przede wszystkim urodzenie, rzadziej nobilitacja (nadanie... Czytaj dalej Słownik historyczny pozbawioną ziemi), określaną często jako klientela. Magnat uzależniał ją od siebie: miała ona popierać na sejmikach, w sądach, a także być jego ramieniem zbrojnym. W zamian za to magnat otaczał ją opieką: wsparciem materialnym, protekcją do urzędów, ochroną w sądach. Pozyskując sobie szlachtę magnateria Magnateria najbogatsza grupa szlachty, wywodząca się ze średniowiecznego możnowładztwa. Skupiała w swoich rękach wielkie majątki ziemskie (latyfundia) i najwyższe urzędy państwowe. Poprzez system klienteli (podporządkowanie... Czytaj dalej Słownik historyczny miała decydujący wpływ na uchwały sejmików i sejmów. Dzięki zasadzie liberum veto przekupując posłów mogli doprowadzić do zerwania sejmu. Po raz pierwszy liberum veto zastosował w 1652 roku Władysław Siciński działający za namową ks. Janusza Radziwiłła. Chaos panował zatem w sejmach i sejmikach (w czasie obrad dochodziło nawet do bójek), ale także w sądownictwie. Rozpatrywanie sprawy ciągnęło się latami, częste były przekupstwa. Równie tragiczna sytuacja panowała w polskim wojsku. Było ono bardzo nieliczne jak na obronę tak dużego terytorium (np. w 1717 roku wynosiło ono 18000, co stanowiło liczbę kilka razy mniejszą od liczby żołnierzy w armii austriackiej czy rosyjskiej).

Do kłopotów związanych ze słabą gospodarką, z wszechwładzą magnaterii i ich polityką decentralizacji i prymatu interesów prywatnych, rozkładem instytucji sejmu, sądownictwa czy wojskowości dołączyły się jeszcze problemy związane z władzą królewską. Od 1697 roku Polską rządzili elektorzy sascy z dynastii Wettinów (unia personalna polsko - saska obejmująca lata 1697 - 1763). Próbowali oni wzmocnić swoją władzę (absolutystyczne dążenia Augusta II) i wykorzystać Polskę jako narzędzie w polityce saskiej. Dodatkowy zamęt w państwie powodowały działania magnaterii, której część popierała obecną władze, część stała w opozycji i spiskowała z obcymi dworami. I tak na przykład w czasie wojny północnej, gdy Szwedzi najechali Polskę i zdetronizowali króla, znaleźli sprzymierzeńców: Sapiehów i prymasa Radziejowskiego. Efektem było wybranie nowego króla: Stanisława Leszczyńskiego - uległego królowi szwedzkiemu. Sytuacja jednak zmieniła się już kilka lat później, gdy po przegranej Szwedów pod Połtawą (1709 rok) na tron dzięki pomocy Rosji znów powrócił August II. O Całkowitej bezsilności Rzeczpospolitej świadczy wojna o sukcesję po śmierci Augusta II. Mimo iż szlachta wybrała na króla Stanisława Leszczyńskiego, jednak dzięki wsparciu wojsk austriackich i rosyjskich ostatecznie królem został syn Augusta II - August III, zaś Stanisław Leszczyński musiał uciec z kraju. Zatem to obce mocarstwa decydowały o polskiej koronie i polskiej polityce. Świadczy o tym także porozumienie zawarte w 1720 roku w Poczdamie przez Rosję i Prusy (w 1732 roku przyłącza się Austria), zobowiązujące się do utrzymywania istniejącego w Rzeczpospolitej ustroju politycznego, co uniemożliwiało dokonanie jakichkolwiek reform ustrojowych zmierzających do poprawy sytuacji w kraju.

Ogólnemu upadkowi państwa w omawianym okresie towarzyszył upadek kulturalny. Wzrastała nietolerancja, co najdobitniej pokazuje wypędzenie arian w XVII wieku, czemu towarzyszyło niszczenie ich miejsc kultu, szkół i drukarni. W wyniku kontrreformacji szkolnictwo przejęły zakony, zwłaszcza jezuici. W efekcie szkolnictwo podupadło nie podążając za przemianami w ówczesnej nauce. Skupiało się natomiast na wychowywaniu młodzieży na przykładnych katolików, często w duchu fanatyzmu. Niski poziom prezentowała także literatura, język pełen był obcych naleciałości. Niskiemu poziomowi intelektualnemu i kulturalnemu polskiej szlachty towarzyszył także upadek obyczajów - dominowała tu wystawność, epatowanie bogactwem, na porządku dziennym były uczty połączone z pijaństwem i bójkami.

Jak widać na upadek Rzeczpospolitej w XVII i XVIII wieku miało wpływ wiele czynników - zarówno gospodarczych, ustrojowych czy nawet kulturalnych i obyczajowych. Z pewnością jednak tym, co zdecydowało ostatecznie o upadku, były czynniki zewnętrzne - toczone w tych czasach wojny: ze Szwecją, Rosją, Turcją, powstania kozackie czy wojna północna.