Dodaj do listy

Oświecenie w Europie i w Polsce

Wiek XVIII nazywany jest często wiekiem Oświecenia, "epoką świateł", które rozświetliły umysły ludzi. Oświecenie nie stanowi jednak jednej konkretnej ideologii czy też systemu. Było ruchem intelektualnym zawierającym wiele, nieraz sprzecznych ze sobą, elementów i nurtów. Ruch ten polegał na negacji tradycyjnej umysłowości, krytyce ustalonych przez stulecia poglądów postaw i przyzwyczajeń. Oświecenie było postawą afirmującą ludzki umysł i jego autonomię. Nie chciano niczego przyjmować na wiarę. Jedną z najważniejszych cech Oświecenia był więc krytycyzm, rozumiany jako aktywność ludzkiego intelektu wobec rzeczywistości zewnętrznej i wnętrza człowieka. Poszanowanie dla faktów, dla wyników doświadczenia łączyło ów krytycyzm z empiryzmem.

Kluczowym dla zrozumienia oświeceniowej umysłowości stało się słowo natura. Termin ten nabrał nowego znaczenia. Dla Oświecenia naturalne było to co do czego zgadzali się wszyscy ludzie. Powszechna zgoda stała się kryterium oceny rzeczywistości. Jako nienaturalne powinno być zatem odrzucone wszystko to, na co brakuje zgody. Oświecenie posługiwało się tym rozumowaniem, aby poddać krytyce zjawiska religijne, społeczne oraz polityczno - prawne.

Pierwszym z wybitnych przedstawicieli angielskiego Oświecenia był fizyk, astronom i matematyk Isaac Newton. Metoda opracowana przez Newtona polegała na tym, że uczony - zamiast jak dotąd na podstawie ogólnej filozoficznej przesłanki badać zjawiska szczegółowe - wychodzi od doświadczenia i poprzez eksperymentalne ustalenia formułuje ogólne zasady i prawa. Triumfem tej metody było sformułowanie przez Newtona zasad mechaniki i prawa powszechnego ciążenia.

Rodakiem Newtona był John Locke. Przedmiotem swej refleksji Locke uczynił umysł ludzki, który był dla niego narzędziem poznania rzeczywistości. Twierdził, iż umysł człowieka stanowił w chwili narodzin niezapisaną tablicę. Tym samym wszelka wiedza musi pochodzić z doświadczenia zewnętrznego, uzyskanego dzięki zmysłom i doświadczenia wewnętrznego, które powstało w wyniku autorefleksji. Zdaniem Locke`a jedynymi wrodzonymi dążeniami człowieka były pragnienie szczęścia i unikanie cierpienia. Locke był również pisarzem politycznym. Rozwijał koncepcję państwa liberalnego, zbudowanego na tolerancji, poszanowaniu własności i wolności gospodarczej.

Wśród licznych i wybitnych myślicieli francuskiego Oświecenia wymienić należy w pierwszej kolejności Woltera, który w swoich poczytnych książkach propagował idee oświeceniowe. Parając się publicystyką polityczna i historyczną Wolter nie stworzył jednak kompletnej doktryny filozoficznej lub politycznej. Inaczej rzecz miała się w przypadku barona Charles`a Louisa de Montesquiem zwanego Monteskiuszem. Uważany jest on za twórcę socjologii. Wyróżnił naukowo poznawalne prawa rządzące życiem społecznym od praw stanowionych przez prawodawców. Pierwsze z nich określił jako prawa socjologiczne i porównał do naturalnych praw fizyki. Nie postrzegał historii jako procesu, który zmierza do określonego i racjonalnego celu. Swoje poglądy wyraził w dziele "O duchu praw". To właśnie Monteskiusz sformułował fundamentalną dla funkcjonujących dzisiaj ustrojów państwowych regułę trójpodziału władzy. Zgodnie z nią władza miała dzielić się na sądowniczą, wykonawcza i ustawodawczą.

Osiągnięciem Oświecenia francuskiego było stworzenie 28 - tomowej "Encyklopedii", która zawierała syntezę ówczesnej wiedzy przyrodniczej, technicznej i ekonomicznej. Jej głównymi redaktorami byli: Denis Diderot oraz Jaen d`Alambert. Udało im się namówić do współpracy przy tworzeniu tego wiekopomnego dzieła Woltera, Monteskiusza i Jana Jakuba Rousseau. Kolejne tomy "Encyklopedii" spotkały się z entuzjastycznym przyjęciem czytelników, jednakże zostały potępione przez Kościół katolicki i władze francuskie.

Inny wielki myśliciel francuski Jean Jacques Rousseau przedstawił wizję historii społecznej,. W pierwotnym idyllicznym stanie nie było ani własności, ani nierówności. Nieszczęścia rodzaju ludzkiego zrodziły się wraz z powstaniem własności. Pojawienie się własności pociągnęło za sobą konieczność zawarcia tzw. umowy społecznej, której zadaniem było regulowanie stosunków między ludźmi. Zawarcie tej umowy było całkowicie dobrowolne, gwarantowało pełną wolność jednostki i wynikało z chęci uzyskania dobra powszechnego. Suwerenny lud powierzył na zasadzie umowy władze państwową różnym rządom i w każdej chwili władzę tę może odebrać i powierzyć komuś innemu. Zatem władcy są jedynie sługami ludu. Równość wszystkich wobec prawa i niezbywalna suwerenność społeczeństwa składały się na fundament tej teorii.

W Oświeceniu nastąpił dynamiczny rozwój nauk przyrodniczych oraz matematyki. Do najwybitniejszych matematyków zaliczamy Eulera, i Jospeha Louisa Lagrange. Osiągnięto również znaczne postępy w astronomii i mechaniki. Szkocki lekarz i chemik Joseph Black prowadził precyzyjne badania, które doprowadziły go do rozróżnienia ciepła i temperatury, czego następstwem było przyjęcie kalorii jako jednostki pomiaru ciepła. Ostanie dziesięciolecia XVIII w. przyniosły niespodziewana dotąd ilość wynalazków technicznych. Obok uwieńczonych powodzeniem było i wiele prób nieudanych, ale świadczących o tym, jak bardzo myśl i pomysłowość ludzka zbliżały się już do wielkiego naukowo technicznego przewrotu. W 1771 r. został skonstruowany pierwszy samochód parowy. Wynalezienie chronometru morskiego ułatwiło określanie pozycji statków na morzu. W 1752 r. Franklin umieścił pierwszy piorunochron na swym domu w Filadelfii. 30 lat później było już w tym mieście 400 piorunochronów. Równie efektowny Efektowny zwracający na siebie uwagę oryginalnością, pięknem, elegancją.
Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych
był wynalazek balonu. W 1783 dokonano pierwszego lotu. Napełniony rozgrzanym powietrzem balon wzniósł się na wysokość 500 m. Również w dziedzinie medycyny nastąpił duży postęp, szczególnie widoczny w życiu codziennym ludzi, których stać było na lekarzy i leczenie. Odkryto szczepionkę przeciw ospie.

Na tle przemian, jakie zachodziły na świecie również w Polsce rozpoczęły się pierwsze działania o charakterze oświeceniowym. Reforma oświaty wiąże się z postacią Stanisława Konarskiego, pijara, który w 1740 r. założył Collegium Nobilium. Była to jedna z pierwszych szkół, utworzonych na wzór popularnych na zachodzie Europy akademii szlacheckich. Jej głównym celem było kształcenie przyszłej elity politycznej. Szkoła miała internat i stawiała nie tylko na wykształcenie, ale i na wychowanie uczniów, którym zapewniano także naukę jazdy konnej i szermierki. Konarski był autorem reformy wszystkich kolegiów pijarskich, za którymi w latach pięćdziesiątych podążyli jezuici, reformując swoje kolegia. Stanisław Konarski był także autorem publicystyczno - politycznym. w swoim dziele "O skutecznym rad sposobie" postulował ograniczenie władzy króla i wprowadzenie monarchii konstytucyjnej. Jednocześnie wyraźnie zaznaczył przyjęcie zasady większości głosów przy podejmowaniu decyzji w sejmie. Przedstawił także jasno, w jaki sposób należy wprowadzić to w życie. Należało w tym celu posłużyć się konfederacją, sejm skonfederowany miał wprowadzić zasadę głosowania większością i zlikwidować na przyszłość konfederacje.

W 1747 r. została otwarta do użytku publicznego Biblioteka Załuskich, jedna z największych w Europie. Jej założycielem był biskup kijowski Józef Andrzej Andrzej T. Borowski Proszę państwa do gazu..., bohater główny; marynarz z Sewastopola. Brutalnie ciągnie za włosy na ciężarówkę kobietę, która wyrzekła się własnego dziecka
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Załuski, uczony, bibliofil, kolekcjoner ksiąg i rękopisów.

Te początki działań o charakterze oświeceniowym w Polsce zaowocowały w drugiej połowie XVIII w. rozkwitem tej epoki w Polsce. Jej owocem było dzieło Sejmu Wielkiego i Konstytucji 3 maja. Panowanie Stanisława Augusta Poniatowskiego było okresem dynamicznego rozwoju polskiej kultury. Król był mecenasem największych artystów i naukowców. Z jego inspiracji rozwijała się architektura. Otwarty został Teatr Narodowy. Coraz więcej tytułów prasowych pozwalało społeczeństwu poznać nowe prądy myślowe. Rozwijała się publicystyka, której autorzy dyskutowali nad reformą ustroju Rzeczypospolitej. najwybitniejszymi twórcami w tej dziedzinie byli Stanisław Staszic i Hugo Kołłątaj, który w dobie sejmu wielkiego stworzył wokół siebie publicystyczny ośrodek zwany Kuźnicą Kołłątajowską.

Cały ten wysiłek skoncentrowany był na przełamaniu słabości Polski. Liczne wojny, które trwały przez cały wiek XVII oraz wyniszczająca wojna północna, podczas której doszło do szwedzkiej rosyjskiej i saksońskiej okupacji ziem polskich, a która zakończyła się dopiero w 1721 r. doprowadziły do wyczerpania się możliwości militarnych państwa polskiego.

Rzeczypospolita przeżywała także kryzys polityczny. Sejmy nie dochodziły do skutku zrywane przez magnackich klientów, władz królewska była osłabiona, a skarb państwowy pusty. Szlachta Szlachta uprzywilejowany stan społeczny, który wyłonił się ostatecznie w Polsce w XIV w. spośród rycerstwa. O przynależności do tego stanu decydowało przede wszystkim urodzenie, rzadziej nobilitacja (nadanie... Czytaj dalej Słownik historyczny była zdegenerowana, przekonana o swej wyjątkowości i mesjanizmie narodu polskiego, niechętna zmiano i reformom. Ksenofobia i niechęć ku obcym była rozpowszechniona wśród rzeszy szlacheckich. Szlachta przekonana była o słuszności zasady, że "Polska nierządem stoi". Oznaczało to, że neutralna i słaba, nikomu nie zagrażająca Rzeczypospolita, nie może stać się przedmiotem agresji innych państw, ponieważ stanowiłoby to zachwianie równowagi europejskich. Kryzys przeżywała także polska Polska Rzeczpospolita Polska. Państwo położone w środkowej Europie nad Morzem Bałtyckim. Powierzchnia 312 685 km2. Liczba ludności 38 641 tys. (2001 r.). Stolica Warszawa. Język urzędowy polski. Jednostka... Czytaj dalej Słownik geograficzny gospodarka. Niekończące się wojny nie przynosiły ciągłe straty. Pozycja mieszczan była bardzo słaba, nie mogli nabywać dóbr ziemskich, nie mieli praw politycznych. Temu dziedzictwu zepsucia obyczajów, spadku poziomu kultury politycznej i poczucia odpowiedzialności za kraj miało przeciwstawić się polskie oświecenie.