Dodaj do listy

Bohdan Chmielnicki i powstanie kozackie z 1648r na tle historii Rzeczypospolitej

Lata trzydzieste XVII wieku przyniosły „złoty okres” Rzeczypospolitej. Podpisano pokój z głównymi przeciwnikami Polski (Rosją w 1634r., Szwecją w 1635r.) oraz stłumiono kolejne powstania na Ukrainie. Państwo dwóch narodów- polskiego i litewskiego osiągnęło w owym czasie największe terytorium w dziejach- ok. 900 tys. km2 zamieszkałe przez dziewięć milionów ludności. Jednak w dalszym ciągu dochodziło do niepokoi wewnątrz królestwa. Jednym z najpoważniejszych z jego ognisk była ludność kozacka. Na Ukrainie narastał spór  chłopów z panami ziemskimi. Przyczyną były różnice językowe- chłopi mówili wyłącznie po ukraińsku, magnateria-po polsku. Dochodziła do tego nieodpowiedzialna polityka króla, w wyniku której doszło do upośledzenia religii prawosławnej i unickiej na rzecz kościoła katolickiego. Spotkało się to z ostrym sprzeciwem lokalnych duchownych. Wreszcie sprawa kozaczyzny- zorganizowanej na wzór wojskowy ludności zamieszkującej Sicz na wyspie Chortyca za progami skalnymi Dniepru (porohami- stąd Sicz Zaporoska). Posiadali własnych dowódców zwanych atamanami. Dokonywali częstych najazdów łupieżczych na państwo tureckie, co powodowało niebezpieczne napięcia między tym krajem a Rzeczpospolitą. Król polski postanowił stworzyć rejestr- każdy Kozak do niego wpisany miał mieć wypłacany żołd i podlegać własnym dowódcom, a w najwyższej instancji hetmanowi wielkiemu koronnemu i królowi. W zamian zobowiązali się oni bronić wschodnich kresów Królestwa przed najazdami Tatarów. Jednak nie wszyscy mogli zostać do rejestru wciągnięci. Reszcie grodziła zależność, na równi z ludnością chłopską od polskiego starosty i szlachty oraz poddanie stosunkom feudalnym. Kozacy posiadali znacznie większe aspiracje co w efekcie powodowało liczne powstania, krwawo tłumione przez królestwo. Nadzieja przyszła w 1646r. gdy król Władysław IV planując zaatakować Chanat Krymski, lennika Turcji rozpoczął rekrutacją wojska wśród Kozaków. Ci, zgłaszali się licznie, zachęceni przyszłymi łupami i wpisaniem do rejestru. Niestety sejm zablokował dążenia Władysława IV. Doszło do wyrzeczenia się planów wojennych i odwołania zaciągów. Był to początek przyszłego powstania atamana Bohdana Chmielnickiego w 1648r, wojny z Rosją i długiego kryzysu Rzeczypospolitej.

Chmielnicki szeregi swoich oddziałów zasilił licznymi wojownikami tatarskimi, z którymi już wcześniej napadał na wschodnie tereny i wybrzeża Turcji. Był to manewr o tyle sprytny, że zrównał siły kozackie z siłami polskimi. Marsz atamana rozpoczął się z Siczy. Po drodze do Kozaków masowo przyłączali się chłopi pragnący rozprawić się z polską magnaterią. W niebezpieczeństwie znaleźli się również księża katoliccy (zwłaszcza jezuici z uwagi na prowadzoną przez siebie działalność oświatową) oraz Żydzi. Ci ostatni mordowani byli z powodu innowierstwa ale główną przyczyną była ich rola w administracji królestwa. Odpowiedzialni byli za ściąganie podatków, zarządzanie magnackimi folwarkami czy karczmami co ściągnęło na nich gniew ludu ukraińskiego.

Do pierwszego zwarcia między armią kozacką i wojskami koronnymi doszło nad Żółtymi Wodami (dopływ Dniepru). Bitwa ta zakończyła się totalną klęską dowódców polskich i chaotycznym odwrotem. Wojsko polskie przegrupowało się i ponownie podjęło Kozaków pod Korsuniem, co po raz drugi zakończyło się przegraną. Nie powiodło się również pod Piławami, przez co armia Chmielnickiego doszła do Lwowa i Zamościa.

Gdy na wieś dotarła informacja o klęskach wojsk koronnych wybuchło krwawe powstanie chłopskie. Wiele polskich rodzin magnackich musiało uciekać, pozostawiając za sobą cały dobytek. Palono kościoły i domy szlachty. Ukrainę ogarnął chaos, a Polskę przerażenie, które dodatkowo spotęgowała śmierć króla Władysława IV w maju 1648r.

Nie mając czasu do stracenia sejm Rzeczypospolitej nowym królem elekcyjnym obrał Jana Kazimierza Wazę (1648- 1668r.), przyrodniego brata zmarłego króla. Tymczasem na scenie politycznej ścierały się dwie frakcje: pokojowa z Jerzym Ossolińskim na czele (chciał rokowań z Chmielnickim) i militarna z wojewodą ruskim Jeremim Wiśniowieckim (żądał szybkich i skutecznych rozwiązań siłowych). Jan Kazimierz skłonił się ku temu drugiemu poglądowi.

Pod rządami nowego władcy w 1649r. Rzeczpospolita wznawia działania wojenne na wielką skalę. Dochodzi do oblężenia Zbaraża przez armię powstańczą, składającą się z Kozaków, Tatarów i zwykłych chłopów. Na odsiecz ciągnęły oddziały koronne ale zostały otoczone pod Zborowem, gdzie doszło do bitwy. Dochodzi do ugody w wyniku której Chmielnicki zostaje przyznany tytuł hetmana kozackiego. Ponadto województwa kijowskie, bracławskie i czernichowskie uznano za ziemię ukraińskie, z których administracji usunąć miano Żydów i Jezuitów. Rejestr kozacki został zwiększony z 20 tysięcy do 40 tysięcy. Nie naruszono natomiast stosunków społecznych, jedynie zastąpiono szlachtę polską panami ruskimi.

Do kolejnej bitwy dochodzi pod Beresteczkiem (28-30 VI 1651r.), która kończy się zwycięstwem wojsk Jana Kazimierza i ugodą w Białej Cerkwi. Warunki były ciężkie dla Chmielnickiego, ale przyjął je, nie mając innego wyjścia. Ziemię ukraińską okrojono do województwa kijowskiego i zmniejszono rejestr do 20 tysięcy.

Kozacy nie pogodzili się z tą klęską i dochodzi do bitwy pod Batohem, w której Polacy ponoszą sromotną klęskę. Po bitwie miała miejsce krwawa rzeź jeńców wojennych, co wzmogło w stronie polskiej chęć odwetu. W 1653r. wojska koronne skutecznie bronią się w twierdzy pod Żwańcem. Dochodzi do ugody żwanieckiej, która była potwierdzeniem ugody zborowskiej.

Wtedy to na scenę wkracza Rosja. Jej poselstwo dyplomatyczne zawarło ugodę z radą kozacką (Perejasław 1654r.), przez co Ukraina Ukraina państwo położone w południowo-wschodniej Europie nad Morzem Czarnym i Azowskim. Powierzchnia 603 700 km2. Liczba ludności 49 112 tys. (2001 r.). Stolica Kijów. Język urzędowy ukraiński (w użyciu... Czytaj dalej Słownik geograficzny naddnieprzańska przyłączona została do Cesarstwa. Jednocześnie kozaczyzna poddała się zwierzchnictwu cara. Było to nie do przyjęcia dla Polski, która od razu wypowiedziała wojnę Rosji. Wojska rosyjskie zareagowały błyskawicznie- zajmując Litwę, Smoleńsk, Wilno i Grodno (1655r.). Musiały się jednak wycofać w wyniku równoczesnego ataku wojsk szwedzkich. Car nie chciał zbyt dużego wzrostu znaczenia tego państwa, dlatego zawarł rozejm z Polakami i wspólnie z armią koronną zaatakował inflanty.

  Następca Władysława IV był jak mówi się o nim w historiografii człowiekiem mało ambitnym i niezwykle nerwowym. Ożenił się z wdową po zmarłym królu Marią, która to w zasadzie jedyna okazywała troskę o Rzeczpospolitą. Wzburzenie wywoływało nadużywanie władzy przez króla, jak w przypadku skazania na śmierć, infamię oraz konfiskatę dóbr magnata Hieronima Radziejowskiego. Podkanclerz ten miał osobisty zatarg z królem (oskarżył go o uwiedzenie żony) i musiał uciekać z kraju na dwór szwedzki. Opinia szlachty była po jego stronie. Król starał się na wzór francuski wzmocnić swoją pozycję. Spotkał się jednak ze zdecydowanym oporem szlachty. Udało się jednak wprowadzić zasadę podejmowania uchwał większością głosów. Było to następstwem paraliżu sejmu podczas potopu szwedzkiego, kiedy to wymagano jednomyślności i nie można było podjąć żadnych konkretnych działań.

W styczniu 1652r. dochodzi do wydarzenia nie mającego wcześniej precedensu. Oto poseł z Upity Władysław Ściński protestuje przeciwko przedłużeniu obrad sejmu i tym samych dochodzi do pierwszego liberum veto. Stało się ono wykorzystywanym przez szlachtę prawem do jednoosobowego zerwania obrad sejmu i kasacji wszelkich podjętych na nim uchwał. Niepokoje wzbudza również polityka królowej Marii pragnącej większych wpływów w Polsce dworu francuskiego, przeciwko czemu sprzeciwiali się niektórzy magnaci (popierani przez Habsburgów). Ich przywódcą został Jerzy Lubomirski, który doprowadza do rokoszu i wygranej bitwy swoich wojsk pod Mątwami (lipiec 1666r.). Lubomirski uznany został za zdrajcę i skazany na infamię i banicję opuszcza Rzeczpospolitą. Udał się na Śląsk, gdzie spiskował w przymierzu z Austrią i Brandenburgią. Jego działalność przerwała  rychła śmierć.  Jan Kazimierz abdykował, a jego następcą został Piast- Michał Korybut Wiśniowiecki (1669-1673).