Dodaj do listy

Instytucje autonomii galicyjskiej

Cesarz Franciszek Franciszek F. Kafka Proces, bohater epizodyczny; STRAŻNICY
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Józef przejął rządy w państwie austriackim w bardzo trudnej sytuacji i musiał radzić sobie z postępującym osłabianiem państwa. W tym celu dążył do uzyskania jak największego poparcia i to nie tylko na terenach austriackich. Aby nie dopuścić do wybuchu ruchów niepodległościowych w poszczególnych częściach swojego imperium, stopniowo nadawał im autonomię. Dzięki niej kraje wchodzące w skład monarchii Habsburgów zdobyły prawo do decydowania o sprawach wewnętrznych.

Przyczyn nadawania autonomii było kilka, a spośród nich najważniejsze to: osłabienie państwa po klęskach odniesionych w wojnach z Francją i Piemontem (1859 rok), a zwłaszcza Prusami (1866 rok). Były to poważne ciosy, które uświadomiły władcy, że jego państwo koniecznie wymaga reform. Cesarz zdecydował się na ten krok również dlatego, że funkcjonowanie Świętego Przymierza w zasadzie ustało, a hasła konieczności nadania autonomii były coraz odważniej głoszone w prowincjach.

Już w 1860 roku wydany został dyplom październikowy, który sprawił, że władza ustawodawcza miała należeć do Rady Państwa obradującej w Wiedniu i sejmów krajowych właściwych dla każdej prowincji. Te postanowienia, wraz z innymi reformami rozbudziły wśród narodów nadzieje na stworzenie federacji. Jednak projekt ten upadł wraz z nadaniem patentu lutowego z 26 lutego 1861 roku. Znacznie ograniczył on uprawnienia sejmów krajowych, ale stał się podstawą autonomii królestwa Galicji i Lodomerii. Odtąd władza miała być podzielona na państwową i autonomiczną.

Władze autonomiczne.

Sejm Krajowy.

Galicyjski Sejm Krajowy funkcjonował w latach 1861 - 1914. W jego skład wchodzili posłowie wybierani na podstawnie systemu kurialnego. Był on zawiły i zakładał podział wyborców początkowo na cztery, a później na pięć kurii. W pierwszej znaleźli się właściciele wielkich posiadłości ziemskich. Jeden mandat przypadał w tej kurii na 52 wyborców, w efekcie grupa, która stanowiła zaledwie niecałe pół procenta wszystkich uprawnionych do głosowania była reprezentowana przez 30 procent posłów.

Zdecydowanie mniejszy wpływ na decyzje podejmowane w sejmie mieli przedstawiciele drugiej kurii, do której należeli przedstawiciele izb przemysłowo-handlowych. W jej przypadku prawie dziewięć tysięcy wyborców wybierało jednego przedstawiciela do sejmu. W trzeciej kurii - miejskiej na jednego posła przypadało 2200 wyborców. Trzeba jednak dodać, że tylko najbogatsi mieszczanie Mieszczanie B. Prus Lalka, bohater zbiorowy; są wśród nich Polacy, Niemcy i Żydzi
Polacy: Reprezentowani przez Deklewskiego (fabrykant powozów, wytrwały w pracy, znakomity rzemieślnik), radcę Węgrowicza...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
mieli prawo głosu.

Do czwartej kurii należeli mieszkańcy mniejszych miast i gmin wiejskich. Miała ona najmniejsze znaczenie, ponieważ jeden poseł reprezentował w sejmie prawie dziewięć tysięcy osób. Poza tym często zdarzało się, że wyborcy tej kurii wybierali ziemian, którzy zachęcali do tego chłopów "kiełbasą wyborczą". Dopiero później, u schyłku XIX wieku, utworzona została piąta, powszechna kuria. Oprócz tego, w sejmie mieli też miejsce tzw. wiryliści, czyli osoby delegowani do niego z racji zajmowanych stanowisk. Byli wśród nich arcybiskupi i biskupi oraz rektorzy uniwersytetów w Krakowie i Lwowie.

Widać z tego, że system kurialny nie był demokratyczny, a opracowany został z myślą o chronieniu interesów najzamożniejszych warstw społeczeństwa. Dawał w ten sposób przewagę konserwatystom.

Do kompetencji Sejmu Krajowego należało ustawodawstwo w zakresie kultury krajowej. Były to kwestie kultury, sztuki, oświaty, nauki i gospodarki. Władza ustawodawcza miała prawo nakładać dodatki do podatków, zajmować się sprawami kredytu rolnego, decydować o prawach robotników i czeladzi w rolnictwie. Do jej kompetencji należało budowanie dróg i innych budowli na koszt kraju, utrzymywanie instytucji dbających o najuboższych, kontrolowanie administracji, uchwalanie budżetu, i dbanie o odpowiednie stosunki pomiędzy dworem a chłopami. Poza tym Sejm Krajowy wybierał Wydział Krajowy, który pełnił funkcję wykonawczą.

Posłowie wysłuchiwali sprawozdania cesarskiego namiestnika z realizacji zadań administracji rządowej. Mogli także zadawać mu pytania, na które musiał odpowiedzieć. O wprowadzeniu nowych uchwał decydowała zwykła większość głosów. Jednak, aby uchwały sejmu weszły w życie, musiał wyrazić na nie zgodę sam cesarz.

Polacy w wiedeńskiej Radzie Państwa.

Polacy obecni byli także w parlamencie austriackim, który obradował w Wiedniu. Polacy zdobywali coraz większą liczbę mandatów i stworzyli w Wiedniu Koło Polskie, które zaczęło odgrywać ważną rolę. Wybory do Rady Państwa były powszechne.

Wydział Krajowy.

Władzą wykonawczą był Wydział Krajowy, którego marszałka mianował cesarz. Pierwszy z marszałków był Leon Sapieha, on też był najdłużej sprawującym tę funkcję. Podobnie jak innych 10 marszałków wywodził się ze szlachty, wyjątkiem był jedynie Mikołaj Zyblikiewicz. Wydział miał silną pozycję w stosunku do sejmu, ponieważ jego członkowie nie mogli być przez niego odwołani. Jego kadencja trwała tyle samo co kadencja sejmu, czyli 6 lat.

Wydział Krajowy składał się z sześciu członków. Trzech wybierał cały Sejm Krajowy, czwartego kuria Kuria Okręg lub kategoria wyborców dzielonych według różnych cenzusów, najczęściej majątkowych. W Kościele katolickim kolegialna instytucja, której zadaniem jest pomoc biskupowi w zarządzaniu diecezją,... Czytaj dalej Słownik historyczny właścicieli ziemskich, piątego wspólnie posłowie z kurii drugiej i trzeciej, a reszta posłów szóstego jej członka. Później powiększono grono Grono kwiatostan o silnie skróconej i zgrubiałej osi głównej. Kwiaty są gęsto osadzone, np. u konwalii.
Czytaj dalej Słownik biologiczny
członków Wydziału Krajowego do ośmiu. Dodatkowych dwóch wybierała kuria gmin wiejskich, ale podzielona na część polską i ruską (każda z nich po jednym członku).

Wydział Krajowy zajmował się nie tylko samą realizacją uchwał sejmu. Badał sprawy i opracowywał je tak, aby stanowiły gotowe materiały, które zostawały przedstawione sejmowi podczas jego obrad. Poza tym spełniał zadania administracyjne, kontrolując działania samorządu terytorialnego, a także dbał o właściwe wydawanie pieniędzy z kasy kraju. Stanowił jego reprezentację oraz czuwał nad wyborami. Orzekał czy wybory były ważne, badał protesty wyborcze. Miał w tej dziedzinie ogromne znaczenie, ponieważ efekty pracy w tym zakresie przedkładał sejmowi, a ten podejmował decyzję, od której nie było już odwołania.

Rada Szkolna Krajowa.

W drugiej połowie XIX wieku najlepsze warunki na ziemiach polskich do rozwoju oświaty istniały w Galicji. Polacy wykorzystali je, nad czym miała czuwać Rada Szkolna Krajowa. Zajęła się szkołami ludowymi i średnimi, natomiast szkoły wyższe miały autonomię. Szefem rady był namiestnik, ale jej pracami kierował jego zastępca, który miał do tego odpowiednie kompetencje. Nominacje do rady wydawał sam cesarz. Znajdowali się w niej nie tylko naukowcy i pedagodzy, ale także przedstawiciele Kościołów i urzędnicy z Wydziału Krajowego i miejskich rad największych galicyjskich miast - Lwowa i Krakowa.

Wśród jej członków były postacie wybitne, jak choćby Michał Bobrzyński. Krakowianin, wybitny historyk i polityk wniósł duży wkład w rozwój galicyjskiej oświaty, pełniąc funkcję wiceprzewodniczącego Rady Szkolnej Krajowej na przełomie XIX i XX wieku.

Rada Szkolna Krajowa nie tylko kontrolowała szkolnictwo, ale także pracowała nad treściami programowymi i podręcznikami, z których miały uczyć się dzieci Dzieci Z. Nałkowska Medaliony - Dorośli i dzieci w Oświęcimiu, bohaterowie autentyczni; dzieci przybywające do Oświęcimia nie miały wielkich szans przetrwania. Mniejsze i słabsze natychmiast kierowano... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum i młodzież. Bieżącym zarządzaniem szkołami zajmowały się rady okręgowe i powstające w gminach. Na czele tych pierwszych stali starostowie, a drugich przewodniczący. Rada prowadziła aktywną działalność, wprowadziła do szkół język polski i ukraiński, zakładała szkoły i tworzyła placówki kształcące nauczycieli.

Trzeba jednak dodać, że mimo iż szkolnictwo mogło się rozwijać bez przeszkód ze strony państwa, a Rada Szkolna Krajowa starała się podnieść jego poziom, to jednak wiele rodzin chłopskich nie posyłało do szkół swoich dzieci ze względu na brak środków. W efekcie na przełomie XIX i XX wieku aż połowa mieszkańców Galicji nie potrafiła czytać i pisać.

Administracja rządowa.

Samorząd terytorialny.

Spory o kształt samorządu terytorialnego trwały przez cały czas istnienia autonomii. Wpływ miały na to różne koncepcje głoszone przez różne grupy społeczne. W efekcie w 1866 roku wykształcił się samorząd, który nie do końca zadowalał wszystkich, ponieważ był efektem kompromisu.

Samorząd powiatowy.

Nadzór nad nim pełnił Wydział Krajowy i namiestnik. Z kolei samorząd powiatowy nadzorował samorząd gminny. Rady powiatowe wybierane były również poprzez system kurialny. Do ich kompetencji należały sprawy budowy i remontów dróg, kwestie ochrony zdrowia, oświata, powiatowe kasy oszczędności i pomoc najbiedniejszym. Z członków rad wybierano wydziały, które zarządzały i wykonywały uchwały. Kierował nimi marszałek powiatu.

Samorząd gminny.

Powstał w styczniu 1862 roku. Rady miejskie i wiejskie otrzymały takie same uprawnienia. Rada gminy była władzą uchwałodawczą i sprawiała kontrolę. Ich zadaniami było dbanie o oświatę, drogi, policję i pomoc najbiedniejszym. Rady składały się z członków, których ilość była różna maksymalnie wynosiła zazwyczaj do trzydziestu sześciu.

Kompetencje wykonawcze miała zwierzchność gminna. Na jej czele stał wójt i kilku członków. Wójt był szefem rady gminy i decydujące w niej znaczenie. Oprócz zadań własnych, miał też zadania zlecone mu przez administrację rządową. Najważniejsze z nich to kwestie prowadzenia statystyki ludności, organizowania wyborów, ściągania podatków a także rekrutowania poborowych.

Wraz z upływem czasu i rosnącą pozycją największych miast Galicji, rosły też różnice pomiędzy prawnymi zapisami funkcjonowania tych miast a mniejszymi ośrodkami. W 1889 roku zmieniono ustrój trzydziestu miast, a później te zmiany odniosły się do kolejnych.

Władzę w miastach posiadały rady, które w zależności od wielkości miasta posiadały zróżnicowaną ilość członków. Najliczniejszą radą była lwowska, złożona ze stu radnych. Z nich wybierane były osoby do magistratu, który był władzą wykonawczą i miał szerokie uprawnienia. W największych miastach - Lwowie i Krakowie na czele magistratu stali prezydenci. Do pomocy mieli zastępców i 20 radców. Mniejsze miasta kierowane były przez burmistrzów, a w skład magistratów wchodzili też ich zastępcy i asesorzy. W miasteczkach rządził naczelnik gminy, było także kilku asesorów. Samorząd miejski cieszył się większą niezależnością niż samorząd gminny.

Władze rządowe, nie należące do autonomii.

Minister do spraw Galicji.

Funkcję tę sprawował zawsze Polak, który rezydował blisko dworu cesarza w Wiedniu. Dbał o najważniejsze sprawy Galicji na szczeblu rządowym. Nie miał prostego zadania, ponieważ nie mógł decydować o nich, a miał jedynie być opiekunem Galicji. W rezultacie znajdował się między "młotem a kowadłem" ponieważ bronił interesów Galicji i jednocześnie należał do cesarskiego gabinetu.

Namiestnik.

Większą władzę miał namiestnik powoływany przez cesarza, którego reprezentował. W efekcie miał wielki autorytet i dominował nad pozostałymi ośrodkami władzy. On decydował o terminie wyborów do Sejmu Krajowego, kierował ich przeprowadzeniem, miał też wpływ na to kto otrzyma mandat, bo wydawał posłom dokumenty, na mocy których zajmowali miejsca w izbie. W ten sposób namiestnik mógł wpływać na wyniki wyborów i czasami swoje możliwości wykorzystywał.

Namiestnik był szefem administracji rządowej, dlatego odpowiadał przed rządem w Wiedniu, a ten z kolei przed parlamentem. Namiestnik nie mógł decydować o sprawach należących do kompetencji tych ministerstw, które były wspólne dla całej monarchii austro-aęgierskiej, a więc nie ingerował w politykę zagraniczną i wspólny budżet. Nie mógł także podejmować decyzji odnośnie kwestii, którymi zajmowało się ministerstwo sprawiedliwości, a dziedzinach skarbu i handlu był ograniczony przez odpowiednie ustawy. Namiestnikowi podlegały natomiast dyrekcje policji w Krakowie i Lwowie. Siedzibą namiestnika był Lwów.

Namiestnikiem zostawał zazwyczaj cieszący się autorytetem przedstawiciel konserwatywnych warstw ziemiańskich. Cesarską nominację poprzedzała konsultacja z polskimi politykami skupionymi w Kole Polskim przy wiedeńskiej Radzie Stanu.

Jednym z najsprawniejszych namiestników był Kazimierz Badeni. Jego życiorys stanowi przykład kariery, jaka mógł zrobić w tym czasie Polak. Rozpoczął od urzędu starosty, następnie został delegatem namiestnictwa w Krakowie, a w 1888 roku został polecony cesarzowi na urząd namiestnika. Będąc nim świetnie kierował polityką inwestycyjną w Galicji. Jego umiejętności zostały docenione na dworze w Wiedniu i to do tego stopnia, że mógł prowadzić własną, w dużej mierze niezależną od Wiednia politykę. Świadczy o tym choćby fakt, że wymógł na cesarzu pozwolenie na sprowadzenie zwłok Adama Mickiewicza na Wawel. Aby do tego doprowadzić, nie cofnął się nawet przed zagrożeniem cesarzowi własną dymisją. Franciszek Józef powołał go później na stanowisko premiera Austrii. Jednak dla równowagi trzeba dodać, że prowadził też bardzo stanowczą politykę wobec rodzącego się ruchu ludowego i socjalistycznego, które uważał za zagrożenie dla swobód otrzymanych dzięki autonomii.

Warto wspomnieć także o Agenorze Gołuchowskim, który nie tylko kilkakrotnie piastował urząd namiestnika, ale był także ministrem spraw zagranicznych Austro-Węgier.

Starosta.

Starosta był podległy bezpośrednio namiestnikowi, ponieważ jego urząd stał na czele najniższego organu administracji. Starosta Starosta J. U. Niemcewicz Powrót posła, bohater główny; konserwatywny Sarmata; GADULSKI
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
organizował pracę administracji, kontrolował samorząd gminny i miał pewne obowiązki przy przeprowadzaniu wyborów zarówno na szczeblu samorządowym, jak i krajowym. Dzięki temu jego pozycja liczyła się.

Warto dodać, że administracji Galicji powstały także specjalnie wydzielone struktury. Dochodziło do takich sytuacji, gdy chciano doprowadzić do wyłączenia spod normalnej administracji określone dziedziny szczególnego znaczenia. Przykładowo były to kolej, poczta, czy władze górnicze. Nadzór nad nimi sprawowała specjalnie powołana do tego struktura administracyjna, albo podlegały one bezpośrednio odpowiednim ministerstwom.

Sądownictwo.

Prawdziwe zmiany w dziedzinie sądownictwa rozpoczęła dopiero ustawa konstytucyjna z 21 grudnia 1867 roku. Wcześniejsze próby reform - mimo że były podejmowane - nie przyniosły trwałych zmian. Nowa ustawa rozdzieliła sądownictwo od administracji, dzieląc je przy tym na powszechne dla spraw karnych i cywilnych oraz sądownictwo prawa publicznego. Kolejne prawa wydawane w tej dziedzinie pozwoliły na zorganizowanie sądownictwa na nowych zasadach i w nowych strukturach, co było procesem trwającym do końca XIX wieku.

Sądy otrzymały niezawisłość. Sędziowie byli mianowani przez cesarza, ale nie mógł ich pozbawić stanowiska i sprawowali je dożywotnio. W sprawach dotyczących ciężkich przestępstw, a także sprawach politycznych i dotyczących zasad funkcjonowania gazet, orzekali sędziowie przysięgli.

Pierwszym szczeblem hierarchii były sądy powiatowe, następnie sądy krajowe i wyższe krajowe. Oprócz tego w Wiedniu funkcjonował Najwyższy Trybunał Sprawiedliwości. To, że istniał sąd powiatowy nie oznaczało jednak, że zajmował się wszystkimi sprawami z danego powiatu. W każdym powiecie istniały co najmniej dwa sądy powiatowe (jednoosobowe). Wydawały one wyroki w zakresie prawa karnego i cywilnego, jednak w tym drugim przypadku były to sprawy, w których wartość sporu była niewielka.

W Galicji było 17 sądów krajowych. W sprawach dotyczących prawa karnego wydawały wyroki w czteroosobowych składach. Gdy jednak postawionemu w stan oskarżenia groziło więzienie w wymiarze powyżej 5 lat, wówczas skład rady zostawał rozszerzony do 12 osób. W sprawach cywilnych sędziów było trzech.

W Krakowie i Lwowie działały dwa wyższe sądy krajowe. Do nich trafiały sprawy rozstrzygane wcześniej w niższych sądach, ponieważ była to trzecia, a zarazem ostatnia instancja. Ponadto do wyższych sądów krajowych trafiały sprawy dotyczących sytuacji, w których obywatele domagali się zadośćuczynienia za niesprawiedliwie wydany wyrok sądu.

Najwyższy Trybunał Sprawiedliwości w Wiedniu był ostatnią instancją dla spraw, które sądzone były w sądach krajowych, a następnie w drugiej instancji przez wyższe sądy krajowe.

Wyżej wymienione sądy rozstrzygały także w sprawach dotyczących handlu, ponieważ w Galicji nie funkcjonowały specjalnie do tego powołane jednostki. W takich rozprawach orzekały składy, w których oprócz dwóch sędziów zawodowych, był także jeden mający poparcie izby przemysłowo-handlowej.

Sądy szczegółowe.

Dzieliły się na sądy przemysłowe i sądy prawa publicznego. Do tej drugiej kategorii należały przede wszystkim Trybunał Państwa i Trybunał Administracyjny, które miały bronić praw danej jednostki.

Znaczenie autonomii.

Autonomia miała ogromne znaczenie dla narodu polskiego, który zwłaszcza w drugiej połowie XIX wieku był bardzo mocno prześladowany w zaborach pruskim i rosyjskim. Autonomia Autonomia prawo do samodzielnego rozstrzygania przez państwo (miasto, instytucję, region, naród) swoich spraw wewnętrznych; inaczej samodzielność lub niezależność.
Czytaj dalej Słownik historyczny
w Galicji otworzyła przed Polakami możliwość rozwoju oświaty, sztuki i nauki. W przeciwieństwie do pozostałych dwóch zaborów, w Galicji mogły powstawać polskie organizacje i polskojęzyczna prasa. Praktycznie nie istniała cenzura. Kwitło życie kulturalne i sztuka. Powstawały teatry, tworzyli w Krakowie wielcy malarze, jak Jan Matejko, Józef Chełmoński, Józef i Wojciech Kossakowie. Tutaj tworzył Stanisław Wyspiański. Do dzisiaj ich dorobek artystyczny jest jednym z największych osiągnięć polskiej kultury i sztuki.

Poza tym Polacy mieli wreszcie możliwość politycznej aktywności. W Galicji powstał ruch ludowy, najprężniej działały polskie partie. Okaże się to niezwykle ważne, kiedy po odzyskaniu niepodległości młode państwo potrzebować będzie wykształconych kadr i doświadczonych polityków. Na te tereny uciekali zagrożeni aresztowaniami polscy politycy i działacze niepodległościowi z pozostałych zaborów. W Galicji powstały także pierwsze organizacje paramilitarne, które dały początek polskiemu wojsku. Wszystko to sprawiło, że Galicja Galicja Królestwem Galicji i Lodomerii Austriacy nazywali ziemie zajęte po I rozbiorze Polski w 1772 r., czyli prawie całe województwo ruskie, część bełskiego, podolskiego, lubelskiego, sandomierskiego... Czytaj dalej Słownik historyczny okazała się polskim Piemontem, od którego rozpoczęło się jednoczenie rozbitego przez zaborców państwa polskiego.

Autonomia spowodowała, że w drugiej połowie XIX wieku w Galicji w zasadzie zanikły dążenia do odzyskania wolnego, w pełni niepodległego państwa. Jednak starając się sprawiedliwie ocenić ówczesne szanse na to, trzeba pamiętać, że w tym czasie nie było odpowiednich do tego warunków. Nierozwiązane kwestie na wsi uniemożliwiały współpracę dworu z chłopami. Galicja nie była po prostu przygotowana na walkę o niepodległość. Inaczej było już na początku XX wieku, co w dużej mierze wynikało z wykorzystania szans, jakie dała Polakom autonomia. Problemem, z którym Polacy nie potrafili sobie poradzić w czasie trwania autonomii, był niewątpliwie problem ukraiński. Próby polonizowania Ukraińców wywołały skutki odwrotne od zamierzonych. Błędy popełnione w tym czasie będą miały duży wpływ na stosunki polsko-ukraińskie aż do początku XXI wieku.