Dodaj do listy

Sytuacja Polaków w drugiej połowie XIX

Trzeci rozbiór Polski dokonany jesienią 1795 roku położył kres istnieniu państwa polskiego. Zaborcy nie wysilali się na jakieś szczególne tłumaczenie swojej decyzji o rozgrabieniu polskich ziem. Stwierdzili jedynie, że Rzeczypospolita osiągnęła taki stopień anarchii, że Polacy nie są już dalej w stanie tworzyć niepodległego państwa. W tym stwierdzeniu sporo było prawdy, ale zaborcy nie dodali, że za taki stan rzeczy oni w dużej mierze odpowiadają.

W efekcie Rzeczypospolita została podzielona pomiędzy Prusy (przypadły im Prusy Królewskie, Wielkopolska, Mazowsze z Warszawą, Kujawy, Żmudź i część Podlasia), Rosję (wschodnia ściana o największej powierzchni, ale najsłabiej zaludniona - Litwa, Kurlandia, Białoruś, część Ukrainy) oraz Austrię (Galicja i część Podlasia).

Polacy odzyskali namiastkę wolności za czasów Napoleona, który stworzył Księstwo Warszawskie. Później, po jego klęsce, z tych ziem car rosyjski utworzył Królestwo Polskie. Otrzymało ono konstytucję, która dawała dość szeroki zakres praw. Autonomia Autonomia prawo do samodzielnego rozstrzygania przez państwo (miasto, instytucję, region, naród) swoich spraw wewnętrznych; inaczej samodzielność lub niezależność.
Czytaj dalej Słownik historyczny
była jednak coraz bardziej naruszana, a car przyzwyczajony do bezwzględnego posłuchu wprowadził w Królestwie Polskim cenzurę i coraz rzadziej zwoływał sejm, który domagał się respektowania prawa.

Polacy mieli i tak spory zakres wolności. Można było posługiwać się językiem polskim, a szlachta obejmowała urzędy, które oprócz wojska były szansą na karierę. W dodatku car nie wyciskał z Polaków aż takich podatków, jak inni monarchowie. W efekcie narodowi polskiemu na początku XIX wieku żyło się tam nienajgorzej.

Sytuacja zmieniła się w końcówce lat 20. XIX wieku. Doszło wtedy do wybuchu powstania listopadowego w 1830 roku. Jego klęska rozpoczęła okres prześladowań narodu polskiego i początek bezwzględnej rusyfikacji. Wielu Polaków zostało wywiezionych na Syberię, a ich majątki skonfiskowano. Rusyfikowano szkoły, a Polacy tracili możliwość obejmowania urzędów. Polskie wojsko jako niepewne lojalności wobec cara rozwiązano.

Lepsza sytuacja w tym czasie panowała w zaborze pruskim. Początkowo wyeliminowano tam język polski z nauczania w szkołach, nie posługiwano się nim także w urzędach i sądach. Jednak po Kongresie Wiedeńskim przywrócono prawo do uczenia się po polsku, wolność słowa była największa ze wszystkich trzech zaborów, a Polacy mogli łączyć się w stowarzyszenia. W zaborze pruskim szybko zniesiono pańszczyznę i uwłaszczono chłopów. Stracili na tym najbiedniejsi, którzy mieli bardzo małe gospodarstwa, ale dało to możliwość rozwijania się rolnictwa.

W pierwszej połowie XIX wieku najgorzej sytuacja wyglądała w zaborze austriackim. Działała silna cenzura, przykładano uwagę do germanizacji, a rozwój cywilizacyjny narodu polskiego stał tam na najniższym poziomie. Rozbudowany system donosicieli czuwał, aby nie doszło do jakichkolwiek rozruchów. Austriakom było na rękę utrzymywanie archaicznych stosunków społecznych we wsiach galicyjskich. Biedny, niewykształcony chłop był idealnym kandydatem do armii cesarskiej.

Stosunki pomiędzy polską szlachtą a polskim chłopstwem także były zaognione. O tym jak bardzo, przekonać można było się w roku 1846, kiedy to zachęceni przez Austriaków chłopi zaczęli napadać na dwory szlacheckie. Zamiast razem stanąć w walce o wolną Polskę, bo w tym czasie wybuchło powstanie krakowskie, doszło do masowych mordów i kradzieży, jakich na Polakach dopuszczali się Polacy. Przepaść jaka wówczas została wykopana, będzie stanowić barierę przez długie dziesięciolecia.

Sytuacja Polaków pod panowaniem cesarza poprawiła się w drugiej połowie XIX wieku. Wówczas to Austria Austria Republika Austrii. Państwo położone w Europie Środkowej. Członek Unii Europejskiej od 1995 roku. Powierzchnia 83 849 km2. Liczba ludności 8 075 tys. (2001 r.). Stolica Wiedeń. Język urzędowy niemiecki.... Czytaj dalej Słownik geograficzny została dwukrotnie pokonana i musiała dać pewien zakres swobody narodom zamieszkującym imperium, aby nie doszło do masowych wystąpień, które mogłyby rozsadzić państwo. W ten sposób Polacy w Galicji otrzymali autonomię.

Można powiedzieć, że z politycznego i społecznego punktu widzenia druga połowa XIX wieku rozpoczęła się w 1848 roku. Doszło wtedy do wybuchu rewolucji i walk niepodległościowych w prawie całej Europie. Wydarzenia te nazwane zostały wiosną ludów.

Miała ona różne przyczyny, na ziemiach polskich były to głównie postulaty ekonomiczne i niepodległościowe. Galicjanie domagali się przede wszystkim uwłaszczenia oraz zwiększenia zakresu swobód, takich jak wolność słowa i wprowadzenie do urzędów i szkół języka polskiego. Austriacy szybko zareagowali na niepokoje w Galicji. Końcem kwietnia gubernator Franciszek Franciszek F. Kafka Proces, bohater epizodyczny; STRAŻNICY
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Stadion w imieniu cesarza prawo o uwłaszczeniu chłopów. Mimo to duży wpływ na to, że chłopi pozostali bierni podczas prób wywołania powstania.

Gdy rewolucja wybuchła w Berlinie, odżyły nadzieje na autonomię w Wielkopolsce. Polacy szybko zorganizowali się i wysłali petycję o nadanie im większych praw. Prusacy musieli przyjąć te warunki, ponieważ władza znajdowała się w bardzo trudnym położeniu. Jednak po tym, jak sytuacja na ulicach Berlina została opanowana, Prusacy stwierdzili, że nie mają niczego nowego do zaoferowania Polakom. W efekcie doszło do walk, które zakończyły się klęską Polaków.

Warto odnotować, że brali w nich udział także chłopi. Świadczy to o istnieniu silnej świadomości narodowej. Na pewno na jej ukształtowanie wpływ miało nadanie chłopom ziemi, do której czuli się przywiązani.

W Rosji nie wybuchła wiosna ludów, ponieważ była ona krajem wyraźnie ustępującym zachodniej Europie pod względem rozwoju stosunków społecznych, poza tym istniała w Rosji silna policja carska, która rozbijała spiski. Ale i w Rosji w połowie XIX wieku doszło do zmian. Były one spowodowane klęską Rosji w wojnie krymskiej i śmiercią cara Mikołaja I, który prowadził bardzo ostrą politykę wobec swoich poddanych.

W 1856 roku doszło do "odwilży posewastopolskiej", a w jej wyniku powrócili z Sybiru Polacy tam wcześniej zesłani. Zniesiono wreszcie stan wojenny, który Mikołaj I wprowadził po powstaniu listopadowym. Zaczęło odradzać się polskie życie naukowe (otworzono Akademię Medyko-Chirurgiczną). Jednak nadal trwała rusyfikacja, co widoczne było w urzędach i szkołach.

Polacy mieli nadzieje na większy zakres swobód. Myśleli nawet o autonomii, którą miałby im nadać nowy, młody car Aleksander Aleksander Homer Iliada, bohater drugoplanowy; Parys
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
II. Jednak przeliczyli się co do jego dobrej woli. Chcąc doprowadzić do osiągnięcia większych ustępstw, a jednocześnie widząc słabość Rosji, Polacy zaczęli organizować wielkie demonstracje. Zdarzało się, że kończyły się one pacyfikacją przez rosyjskie wojsko i ofiarami śmiertelnymi. Sukcesem osiągniętym w tamtym czasie było zniesienie pańszczyzny.

Doprowadził do tego Aleksander Wielopolski, który uważał, że tylko poprzez lojalność wobec cara Polacy mogą uzyskać jakiekolwiek prawa. Wielopolski był zawziętym przeciwnikiem walki z zaborcą i gdy dowiedział się o istnieniu spisków niepodległościowych, postanowił ogłosić nadzwyczajny pobór do wojska, aby nie dopuścić do wybuchu powstania. Polacy jednak woleli walczyć o wolność niż pacyfikować inne narody w mundurach carskiej armii. W styczniu 1863 roku wybuchło powstanie styczniowe. Nie miało ono szans na powodzenie i chociaż trwało dość długo, zostało krwawo stłumione przez Rosjan. Znów rozpoczęły się masowe konfiskaty, zsyłki i wsadzanie do więzienia. Plusem powstania styczniowego było nadanie przez cara dekretu o uwłaszczeniu. Szkoda jednak, że nie weszło ono w życie nadane przez samych Polaków w trakcie powstania. Mogłoby to przyczynić się do wzrostu świadomości narodowej wśród chłopów.

Chłopi otrzymali ziemie, a jednocześnie car rozpoczął wielkie prześladowania Polaków zaangażowanych w powstanie. Oprócz kar indywidualnych, zastosowano także kary wobec wszystkich Polaków. Były nimi wprowadzenie stanu wojennego, zniesienie części reform oraz zamiana nazwy Królestwa Polskiego na Przywiślański Kraj, po jego wcześniejszym wcieleniu do Rosji. Rozpoczęła się także brutalna rusyfikacja.

Represje dotknęły również Polaków w zaborze pruskim, którzy przyłączyli się do powstania. W tym samym czasie ich rodacy w Galicji mogli cieszyć się wprowadzeniem autonomii. Największy zakres praw w państwie Habsburgów otrzymali Węgrzy (nawet nazwa państwa została zmieniona na Austro-Węgry). Warto jednak dodać, że Polacy w Galicji nie zdobyli autonomii, a otrzymali ją w zamian za wierność wobec cesarza.

Za swoją ugodową postawę otrzymali samorząd lokalny, a Polacy pochodzący z warstwy ziemiańskiej mieli otwartą drogę do kariery na dworze w Wiedniu. Poza tym językiem urzędowym był polski, istniało także świetne podłoże pod rozwój polskiej kultury i sztuki.

Lata 70. XIX wieku to okres, w którym pogłębiły się różnice w sytuacji Polaków w poszczególnych zaborach. Pod okupacją rosyjską Polacy mieli coraz trudniejsze życie. Likwidowano instytucje polskie, jak na przykład Bank Polski. Struktury administracyjne zastrzeżone były dla Rosjan. W szkołach uczono po rosyjsku, nawet języka polskiego. Wprowadzono administrację rosyjską, co podkreślało, że ziemie polskie nie mają już żadnej autonomii i są częścią Rosji.

W tym samym czasie nasiliła się też walka z polskością w Niemczech. W 1871 roku Prusy pokonały Francję i ogłosiły zjednoczenie Niemiec pod swoją władzą. Ich kanclerz Otto von Bismarck był przeciwnikiem polskości, ponieważ uważał ją za czynnik, który może stać się niebezpieczny dla swojego państwa. Dlatego rozpoczął zakrojoną na dużą skalę akcję germanizacyjną.

Jej częścią był Kulturkampf, czyli walka o kulturę prowadzona głównie z Kościołem katolickim, co w warunkach polskich oznaczało także walkę z Polakami. W 1886 roku Niemcy Niemcy Republika Federalna Niemiec. Członek Unii Europejskiej. Państwo położone w środkowej Europie nad Morzem Bałtyckim i Północnym. Powierzchnia 356 970 km2. Liczba ludności 82 357 tys. (2001 r.).... Czytaj dalej Słownik geograficzny powołali do życia Komisję Kolonizacyjną, której zadaniem było wykupywanie ziemi od Polaków i przekazywanie jej niemieckim osadnikom. W ten sposób chciano pozbyć się Polaków z ziem Wielkopolski i skolonizować ją Niemcami.

Podobne cele stawiała sobie Hakata, która została założona 8 lat później. Jej zadaniem było umacnianie Niemiec na ziemiach polskich. W tym celu finansowała nieprzyjazne Polakom artykuły prasowe, szerzyła nastroje antypolski itd.

Walkę o ziemię Niemcy próbowali wygrać także poprzez wysiedlenia Polaków, którzy nie mieli obywatelstwa pruskiego. Były to tzw. rugi pruskie, w wyniku których wielu Polaków utraciło swoje ziemie. Jednak walka o ziemię zakończyła się porażką Niemców, ponieważ wbrew ich przypuszczeniom, Polacy nie zaczęli masowo sprzedawać ziemi. Stało się tak mimo że cena ziemi osiągnęła wysokie notowania wskutek działalności Komisji Kolonizacyjnej. Miała ona na ten cel specjalnie przeznaczone fundusze ze skarbu państwa.

Takich problemów nie mieli Polacy w Galicji. Co więcej, mogli oni nawet organizować się w ugrupowania o charakterze politycznym. Jego przykładem mogą być "stańczycy" - krakowscy konserwatyści, którzy swój program polityczny opierali na współpracy i lojalności z cesarzem. Uważali oni, że tylko taka postawa pozwoli Polakom żyć w warunkach w miarę najlepszych. Potępiali oni pomysły wywołania kolejnych powstań. Uważali je za katastrofę dla polskiego narodu, który nie tylko nic w ten sposób nie uzyska, ale jeszcze straci setki tysięcy ofiar.

W Galicji utworzone zostały pierwsze nowoczesne partie polityczne na ziemiach polskich. W 1895 roku w Rzeszowie powstało Stronnictwo Ludowe, które było przedstawicielstwem chłopów. W 1903 roku zmieniło swą nazwę na Polskie Stronnictwo Ludowe. "Ludowcy" koncentrowali swoją uwagę na walce o obalenie niedemokratycznego prawa wyborczego, które promowało najbogatsze warstwy społeczeństwa. Poza tym dbali o rozszerzanie dostępu do edukacji i podnoszenie poziomu cywilizacyjnego galicyjskiej wsi. W 1913 roku PSL podzieliło się na dwie części. Bogatsi chłopi na czele z Wincentym Witosem i Jakubem Bojko utworzyli PSL "Piast", a pozostali PSL "Lewicę", której liderem był Jan Stapiński.

W ostatniej dekadzie XIX wieku na ziemiach polskich coraz większym problemem była walka o prawa rosnącej grupy robotników. Dlatego powstawały kolejne partie socjalistyczne i socjaldemokratyczne. W 1892 roku w Galicji utworzono Polską Partię Socjalno-Demokratyczna, która działała zgodnie z prawem. W przeciwieństwie do niej, nielegalnie funkcjonowały partie w zaborze rosyjskim.

W 1882 roku Ludwik Waryński utworzył tam "Wielki Proletariat". 10 lat później powstała Polska Polska Rzeczpospolita Polska. Państwo położone w środkowej Europie nad Morzem Bałtyckim. Powierzchnia 312 685 km2. Liczba ludności 38 641 tys. (2001 r.). Stolica Warszawa. Język urzędowy polski. Jednostka... Czytaj dalej Słownik geograficzny Partia Socjalistyczna, która szybko osiągnęła duże znaczenie w walce o niepodległość. Jej głównym liderem szybko stał się Józef Piłsudski. Natomiast w 1984 roku powstała Socjal-Demokracja Królestwa Polskiego i Litwy, głosząca hasła internacjonalistyczne. Jej zadaniem była więc walka o poprawę losów robotników, a sprawę niepodległości całkowicie odrzucali.

We wszystkich zaborach funkcjonował ruch wszechpolski, który tworzyli działacze Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego, nazywanego popularnie "endecją". Głosiła ona hasła nacjonalistyczne i prawicowe.

Podobnie jak życie polityczne, także i życie kulturalne i oświatowe najlepsze warunki rozwoju w drugiej połowie XIX wieku miało w Galicji. Podstawą do tego był fakt, że można było w niej mówić po polsku bez względu na to czy na ulicy, czy w sądzie albo w szkole. Takiego prawa nie mieli Polacy ani pod zaborem pruskim, ani rosyjskim.

Powstała w Galicji Rada Szkolna Krajowa miała uzdrowić polską oświatę na tym terenie. Szkoliła nauczycieli, wprowadzała nowe podręczniki i decydowała o powstawaniu nowych szkół, jednak w dalszym ciągu sporo było analfabetów, ponieważ wiele dzieci Dzieci Z. Nałkowska Medaliony - Dorośli i dzieci w Oświęcimiu, bohaterowie autentyczni; dzieci przybywające do Oświęcimia nie miały wielkich szans przetrwania. Mniejsze i słabsze natychmiast kierowano... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum z ubogich chłopskich rodzin nie chodziło do szkół. Rozwijało się za to szkolnictwo wyższe. Działały uczelnie w Krakowie i Lwowie. Powstała także Akademia Umiejętności w Krakowie.

Był to ten sam czas, gdy kilkaset kilometrów na północ we Wrześni dzieci strajkowały przeciwko nauce po niemiecku. W Niemczech trwała w najlepsze walka o kulturę. Jej zadaniem było zgermanizowanie Polaków zamieszkujących ziemie polskie, które dostały się pod zabór niemiecki. O szansach na rozwój polskiej kultury w tamtym czasie pod władzą niemiecką najlepiej świadczy fakt, że bardzo prześladowany był Kościół katolicki. Do tego stopnia, że nakładano na księży kary finansowe, więziono ich, a państwo odbierało Kościołowi jego majątki.

Politykę przeciwko Kościołowi katolickiemu prowadzono także w zaborze rosyjskim, gdzie zamknięto wiele klasztorów i odbierano majątki kościelne. W tym czasie zamknięto w Warszawie Szkołę Główną, a otworzono uniwersytet rosyjski.

Pokazuje to dlaczego najwięksi twórcy polskiej kultury i sztuki znaleźli najlepsze warunki do pracy w zaborze austriackim.

W społeczeństwie polskim drugiej połowy XIX wieku widoczne są zmiany. Chłopi zdobyli na własność ziemie, choć oczywiście wielu z nich jej nie otrzymało. Część z tej grupy znalazła zatrudnienie na wsi, a część przeniosła się do miast. Tam zaczęła pracować w przemyśle, który powoli zaczął rozwijać się głównie na Śląsku, w Łodzi i Warszawie. Robotnicy żyli w bardzo trudnych warunkach. Musieli pracować po kilkanaście godzin na dobę i otrzymywali niskie zarobki, a przy tym nie posiadali żadnego ubezpieczenia na okoliczność choroby lub wypadku. Część szlachty zamieniła się w ziemiaństwo, które posiadało duże działy ziemi. Część zamieniła się w burżuazję i inteligencję.

Największe zmiany zaszły w zaborze rosyjskim, gdzie powstawały duże, uprzemysłowione miasta. Urbanizacja nie dotknęła w większym stopniu zaboru austriackiego. Natomiast zjawiskiem powszechnym była eksplozja demograficzna. Najbardziej przeludniona z ziem polskich była Galicja. Rozdrobnione rolnictwo nie było tam wydajne, co powodowało rosnącą liczbę emigrantów.

W Galicji istniało największe zacofanie w dziedzinie rolnictwa i przemysłu. W zasadzie nie było go tam wcale, a rolnictwo osiągało jedne z najgorszych wyników w wydajności w Europie. Sytuację pogarszało pijaństwo chłopów, którzy musieli wykupywać od szlachty alkohol (przywilej propinacyjny).

Pod względem gospodarki najlepsza sytuacja panowała w zaborze pruskim. Silne Niemcy potrzebowały zaplecza rolniczego, którym została Wielkopolska. Jej rolnictwo dzięki sposobowi przeprowadzenia uwłaszczenia było bardzo wydajne. Korzystny wpływ miała także stosunkowo wysoka mechanizacja rolnictwa.

Z kolei na Śląsku rozwijał się przemysł. Opierał się on głównie na górnictwie i hutnictwie. Niemcy rozbudowywali sieć kolejową i drogi. Wyniki zaczęła osiągać praca organiczna, którą prowadzili Polacy, aby wzmocnić swój stan posiadania.

Słabiej były rozwinięte ziemie zaboru rosyjskiego. Rolnictwo nie osiągało tak wysokich plonów, jak w Niemczech, ale były one duże wyższe niż w Galicji. Dynamicznie rozwijał się za to przemysł. Sytuację poprawiło zniesienie bariery celnej w handlu z Rosją, co przyczyniło się do rozwoju produkcji i handlu na ziemiach dawnego Królestwa Polskiego. Ludność, która nie znajdywała pracy na wsi, migrowała do nowych ośrodków przemysłowych (Warszawa, Białystok, Łódź).

Powyższa analiza pokazuje, że w drugiej połowie XIX wieku najlepsze warunki do rozwoju polskiej kultury, sztuki i polskich ruchów politycznych były w Galicji. Autonomia stanowiła duże osiągnięcie obozu ugodowego, który we współpracy z zaborcą widział możliwość osiągnięcia w miarę dużego zakresu wolności. Mówi się, że Galicja Galicja Królestwem Galicji i Lodomerii Austriacy nazywali ziemie zajęte po I rozbiorze Polski w 1772 r., czyli prawie całe województwo ruskie, część bełskiego, podolskiego, lubelskiego, sandomierskiego... Czytaj dalej Słownik historyczny była Piemontem Polski, czyli właśnie tam rozpoczęło się jednoczenie Polski. Sporo w tym racji.

Nie oznacza to jednak, że w Galicji żyło się jednakowo dobrze wszystkim Polakom. O ile najbogatsi mogli cieszyć się z dużego zakresu wolności, o tyle chłopi cierpieli biedę. Galicyjskie rolnictwo było zacofane i rozdrobnione, w efekcie nie przynosiło wysokich plonów. Co gorsza, chłopi nie mieli gdzie się przenosić - tak jak w zaborze rosyjskim czy pruskim, gdzie powstawały duże ośrodki miejskie, a w nich zakłady przemysłowe, w których można było znaleźć pracę.

Oczywiście, trudno powiedzieć jednoznacznie, że Polacy z Wielkopolski byli w związku z tym w lepszej sytuacji dlatego, że byli bogatsi. Oni jednak cierpieli prześladowania tylko dlatego, że byli Polakami i katolikami. Nie mogli mówić po polsku, ani uczestniczyć w życiu politycznym.

Podobnie sytuacja wyglądała pod panowaniem cara. Tam także nie było szans do rozwijania polskiej kultury czy nauki. Tym większe uznanie należy się Polakom zamieszkującym te ziemie za to, że nie pozwolili się zrusyfikować czy zgermanizować. Świadomość narodowa przetrwała, a dzięki niej na początku XX wieku odrodziła się wolna Polska.