Dodaj do listy

Sparta - dzieje - ustrój - społeczeństwo - obyczaje

Sparta była obok Aten najważniejszym państwem-miastem starożytnej Grecji. Razem z Atenami odegrała ona najważniejszą rolę w tej części starożytnego świata. W dużym stopniu historia starożytnej Grecji była historią rywalizacji pomiędzy Atenami i Spartą. Państwa te bardzo się od siebie różniły. Każde z nich reprezentowało odmienną koncepcję ustrojową i sposób organizacji państwa; w każdym z nich społeczeństwo było zorganizowane na innych zasadach. Inna była także mentalność mieszkańców obu państw. Te różnice ujawniały się w trakcie rywalizacji tych państw o przewodnictwo w świecie greckim.

Dzieje polityczne Sparty.

Sparta została założona przez greckie plemię DorówLakonii, krainie leżącej w południowej części Peloponezu, w dolinie rzeki Rzeki Największe rzeki świata: Wielkość rzeki można rozpatrywać w 3 kategoriach: długości, wielkości dorzecza oraz wielkości przepływu.
Po analizie danych z poniższej tabeli można uznać, że...
Czytaj dalej Słownik geograficzny
Eurotas. Dorowie mieli przybyć na ten teren około roku 950 p.n.e. Plemię to podbiło ludność miejscową i podporządkowało ją sobie. Po tej inwazji Dorów nie zachowały się jednak ślady uchwytne archeologicznie. Jedynym dowodem najazdu Dorów jest fakt, że w okresie historycznym ludność Lakonii posługiwała się doryckim dialektem, ale nie mamy żadnych pewnych i bezpośrednich świadectw na temat pochodzenie tej ludności. Bardzo szybka Sparta powiększała swoje terytorium. Początkowo obejmowało ono tylko parę wsi, mających charakter osad o niewielkich rozmiarach. Spośród tych osad największą pozycję zdobyły dwie, które zdominowały cała resztę. Nawiązały one ze sobą kontakty. Z tej współpracy zrodziło się przyszłe państwo spartańskie i jego organizacja. Rozpoczął się proces, który Grecy nazywali mianem synojkizmu (z jęz. grec. oznacza to "jednoczenie się domostw"). Ta unifikacja wielu osad w jeden organizm państwowy spowodowała, że nowe państwo mogło podjąć ekspansję na sąsiednie tereny, stając się najsilniejszym tworem politycznym na obszarze Lakonii. Wojowniczy Dorowie wkrótce opanowali całą Lakonię (nie znamy jednak dokładnego, chronologicznego przebiegu podboju tej krainy).

Wkrótce jednak okazało się, że ilość ziemi nadające się pod uprawę w Lakonii jest niewystarczająca dla wszystkich obywateli Sparty. Podjęto wówczas decyzje o ekspansji na ziemie sąsiedniej Messenii. Był to przełomowy moment w dziejach Sparty. Kraina ta leżała w południowo-zachodniej części Peloponezu. Spartanie stoczyli dwie wojny z Messeńczykami. Pierwsza a miała miejsce w przybliżeniu w latach 730-710 p.n.e., a druga w latach 650-620 p.n.e. Spartanie opanowali cały obszar Messenii, a terytorium Sparty powiększyło się dzięki temu bardzo znacznie (Mesenia zajmowała około 40% powierzchni Peloponezu). Ludność Messenii został zepchnięta do roli ludności zależnej, nazywanej helotami. Jednocześnie ludność ta stała się najliczniejszą populacją w państwie Spartan.

Tradycja przechowała informacje o okrutnym losie, jaki mieszkańcom Messenii zgotowali Spartanie. Według legendy o królu Aristodemosie, który nie zdołał obronić swego kraju przed Spartanami. Aby zapewnić sobie pomoc bogów miał on złożyć im w ofierze swą córkę, którą bardzo kochał. Kiedy jednak i to nie dało rezultatu, a Spartanie rozbili Messeńczyków król na grobie swej córki odebrał sobie życie. Od czasu tej klęski heloci nienawidzili Spartan i wyczekiwali okazji do buntu. Po podboju Mesenii Spartanie utrwalili swoją przewagę na Peloponezie. W zdobyciu tej pozycji pomogło Sparcie doskonale wyszkolone wojsko oraz korzystne usytuowanie geograficzne, dzięki któremu Spartanie nie musieli otaczać się murami obronnymi, jako zresztą jedyne polis Polis miasto-państwo, czyli powszechny w starożytnej Grecji typ organizacji państwa. Były to niewielkie organizmy państwowe obejmujące zazwyczaj miasto (tj. twierdzę na akropolu i dolne miasto, skupione... Czytaj dalej Słownik historyczny spośród wszystkich państw greckich. Sparta zajmowała bowiem bardzo wygodną do obrony równinę, która ciągnęła się w kierunku północ - południe i którą otaczały dzikie pasma gór południowo-wschodniej części Peloponezu.

Państwo posiadało także port morski - w Gythion, oddalony o około 40 km w kierunku południowym od centrum państwa-miasta. Ten dostęp do morza, choć ważny nie był jednak wygodny, ponieważ wiały tam mocne wiatry, a oprócz tego nawigację utrudniały zdradliwe prądy morskie. Miało to dla Sparty jednak i drugą stronę medalu - z tak niebezpiecznego miejsca nie mogli skorzystać jej wrogowie by zagrozić Spartanom. Dlatego Sparta skoncentrowała swa uwagę na ladzie. Te naturalne dogodne warunki dawały stanowiły dla Sparty bardzo duży atut.

Później Sparta zrezygnowała z włączania do swego terytorium kolejnych ziem, a zaczęła tworzyć system sojuszy z innymi polis greckimi - tzw. symmachię, co znacznie umocniło jej pozycję. Hegemonię tą zapewnił Sparcie utworzony przez nią Związek Peloponeski. Już w ciągu VII i VI w. p.n.e. Sparta osiągnęła status jednego z najpotężniejszych państw na obszarze Grecji. Nazywano ja także Lacedemonem, a jej mieszkańców Lacedemończykami. Określenie to pochodzi od nazwy krainy Krainy Czytaj dalej Słownik geograficzny - Lakonii (grec. nazwa Lakedajmon, łac. Lacaedemon). Nazwa ta zastępował nieraz nazwę "Sparta". Dysponując tak silną pozycją Sparta mogła sobie nawet pozwolić na bezpośrednie interwencje w wewnętrzne problemy słabszych od siebie państw, a wręcz na najazd w celu obalenia ewentualnych rządów tyrańskich.

Ustrój Sparty

Za prawodawcę, który miał położyć podwaliny pod kształt ustroju spartańskiego uznaje się Likurga. Miał ona działać jeszcze przed wojnami messeńskimi. Według samych Spartan Likurg miał być autorem tzw. Retry. Według spartańskiej tradycji do napisania tego dokumentu Likurga miał zainspirować sam Apollo Delficki poprzez swoją wyrocznię. W Retrze zwarte zostały podstawowe zasady funkcjonowania ustroju Sparty. Sam Likurg miał te zasady wdrożyć. To niemal boskie w wyobrażeniu samych Spartan pochodzenie ustroju spartańskiego tłumaczyłoby ogromny szacunek i respekt, z jakim Spartanie odnosili się do własnego prawa. Szczególny zwyczaj mieli urzędnicy spartańscy eforowie, którzy kiedy obejmowali urząd nakazywali obywatelom Sparty, by ci "obcięli wąsy i bali się praw".

Niewiele jednak wiemy o tych czasach, kiedy kształtował się ustrój Sparty. Kształtowanie się ustroju Sparty należy najprawdopodobniej umieścić w latach (w przybliżeniu) 800 - 600 p.n.e. Sami starożytni historycy nic w właściwie nie wiedzieli o życiu Likurga; nie znali też dokładnie reform, jakie miał on wprowadzić. W Sparcie nigdy nie spisano praw w jeden zbiór. Były one natomiast przekazywane przez pokolenia, podobnie jak i obyczaje spartańskie.

Zasady organizacji państwa, jakie wówczas powstały określa się jako oligarchii o despotycznym charakterze, w której władza należała głównie do arystokracji. Głównym organem władzy były geruzja, składająca się 28 mężczyzn, którzy musieli mieć ukończone 60 lat. Pełniła ona funkcje rady starszych. W jej skład wchodziło dwóch królów, którzy stali na czele państwa.

Spartą rządziło dwóch królów. Była to zapewne pozostałość czasów, kiedy w Sparcie do największego znaczenia doszły dwie osady, z których później uformowało się jednolite państwo. Królowie ci pochodzili z dwóch odrębnych dynastii. Rywalizacja między nimi doprowadzała nieraz do poważnych konfliktów i kryzysu w państwie. Było to szczególnie groźne w czasie wojen. Obaj mieli w swym ręku dowództwo nad armią, co nieraz wskutek rywalizacji miedzy nimi mogło doprowadzić do sparaliżowania działań wojska spartańskiego. Dochodziło do tego zwłaszcza w sytuacji, kiedy obaj władcy mieli odmienne plany wojenne lub koncepcje prowadzenia działań. Spartanie rozwiązali więc ten problem w następujący sposób. Kiedy jeden król wyruszał na wojnę na czele armii spartańskiej drugi pozostawał w kraju by zająć się jego zarządem. Królowie przewodniczyli kultom religijnym. Władza królów w Sparcie była więc dość ograniczona. Nie podejmowali samodzielnie niemal żadnych istotnych decyzji, zwłaszcza, jeśli chodzi o sprawy polityczne. Niejako stali tylko na czele określonych instytucji oligarchicznych, które sprawowały faktyczne rządy w Sparcie.

Kolejnym organem było zgromadzeniu wszystkich obywateli (czyli tych , którzy cieszyli się wolnością osobistą), któremu geruzja Geruzja najważniejsze ciało doradcze i prawodawcze w niektórych państwach antycznej Grecji. Np. w Sparcie, była to rada starszych złożona z 28 Spartan, którzy ukończyli już sześćdziesiąty rok życia... Czytaj dalej Słownik historyczny przedkładała swoje projekty uchwał. Teoretycznie to do zgromadzenia należały najważniejsze decyzje dotyczące państwa. Nie mogło ono jednak praktycznie wnosić poprawek do uchwał geruzji. Zwykle akceptowało je ono bez sprzeciwu. Sama zresztą rada, jeśli widziała, że projekty, które przedłożyła zgromadzeniu mogą nie uzyskać jego aprobaty, po prostu je wycofywała. Rada mogła takie zgromadzenie rozwiązać i jeszcze raz przedłożyć swoją uchwalę na nowo zebranym zgromadzeniu. Zazwyczaj było już ono odpowiednio przygotowane tak, aby udzieliło projektom rady niezbędnego poparcia.

Wreszcie faktyczną władzę wykonawczą w państwie sprawowało pięciu eforów. Eforowie Eforowie najwyżsi urzędnicy w starożytnej Sparcie, wybierani w liczbie pięciu na roczną kadencję przez zgromadzenie ludowe. Posiadali pełnię władzy: decydowali o polityce zagranicznej, mieli władzę ustawodawczą... Czytaj dalej Słownik historyczny byli wybierani spośród obywateli, a ich kadencja trwała jeden rok. "Eforoi" tłumaczy się z greckiego jako "nadzorca". Do ich obowiązków należało także kierowanie polityka zagraniczna, sprawowanie sądów, zwoływanie i przewodniczenie zgromadzeniu i geruzji oraz troska o bezpieczeństwo i porządek wewnętrzny w państwie. Eforowie mieli także prawo doprowadzić do aresztowania królów, jeśli zaszła ku temu taka potrzeba. Głównym zadaniem efora było bowiem dopilnowanie aby przestrzegane było prawo.

Władza królów została zatem z czasem bardzo ograniczona; w ich gestii pozostały tylko sprawy religijne i wojskowe. Eforowie stali się swoistą przeciwwagą dla władzy króla i geruzji.

Ateńczyk Ksenofont tak pisał o władzy eforów: "I wszyscy powstają ze siedzeń przed królem, tylko eforowie nie wstają z urzędowych krzeseł. Co miesiąc składają między sobą przysięgę: eforowie w imieniu państwa, a król we własnym imieniu. Przysięga króla jest taka, że będzie rządzić zgodnie z obowiązującymi prawami, zaś ze strony państwa, że jeżeli król dotrzyma przysięgi, państwo zapewni mu nienaruszoną władzę królewską".

Ustrój polityczny i społeczny, jaki udało się stworzyć Spartanom był ewenementem na skalę grecką. Powstało niemal całkowicie równe społeczeństwo i państwo, w którym zdobywcy przez tak długi okres czasu potrafili nie tylko utrzymać władzę nad o wiele od siebie liczniejszą ludnością podbitą, ale także konkurować z innymi państwami greckimi, a zwłaszcza z drugą potęgą Grecji - Atenami. Wojna Sparty i Aten w latach 431-404 p.n.e. (zwana wojną peloponeską) i zwycięstwo Spartan były jednym z najważniejszych wydarzeń w historii Hellady. Sparta uzyskała w jej wyniku hegemonię w Helladzie, ale niedługo mogła się nią cieszyć. Straciła ją po bitwie pod Leuktrami (371 r. p.n.e.), kiedy to uległa Tebom i kierowanemu przez to miasto Miasto intensywnie zabudowany obszar zamieszkiwany przez ludność wykonującą zawody pozarolnicze. Głównymi cechami miasta są:
zwarta zabudowa; duża gęstość zaludnienia; zatrudnienie ludności w...
Czytaj dalej Słownik geograficzny
Związkowi Beockiemu.

Spartanie za te sukcesy oraz za organizację swego państwa musieli jednak płacić wysoką cenę - likwidacji odmienności, podporządkowania jednostki woli zbiorowości i wreszcie militaryzacji życia

Społeczeństwo Sparty.

Fakt, że państwo spartańskie powstało w wyniku podboju znacznie zaważył na charakterze jego ustroju społecznego. Społeczeństwo Sparty podzielone było bardzo ściśle na trzy grupy społeczne: Spartan, periojków oraz helotów.

Spartanie (Spartiaci) byli potomkami zdobywców - Dorów. Stanowili najwyższą, ale najmniej liczną (licząc z kobietami i dziećmi było to kilkanaście tysięcy ludzi) warstwę społeczną w Sparcie. Jako jedyni posiadali pełne prawa polityczne i obywatelskie, co dawało im dostęp do urzędów i funkcji publicznych. Wszyscy Spartanie mieli także prawo uczestniczyć w obradach zgromadzenia ludowego. Ich głównym obowiązkiem wobec państwa była służba wojskowa. Przygotowaniu do tej służby podporządkowany był cały spartański system wychowania. Wojna odgrywała w życiu i mentalności Spartan ogromną rolę; walka za Spartę była największym zaszczytem. Spartanie stanowili więc swego rodzaju zamkniętą warstwę wojowników. Ich życie skupiało się w koszarach wojskowych, gdzie ważną rolę odgrywała wspólnota wojowników. Istotną funkcję pełnił obyczaj wspólnych posiłków, który miał umacniać więzi między Spartanami. Aby w nim uczestniczyć należało płacić specjalne składki na ten cel; ich niepłacenie groziło natomiast spadkiem do gorszej kategorii Spartan. Poświęceni służbie wojskowej Spartanie wykonywali innych prac, takich jak na przykład gospodarstwo i uprawa roli.

Podstawą utrzymania spartańskiej rodziny była działka ziemi otrzymana ze specjalnego przydziału państwowego. Tych działek ziemi uprawnej było około kilka tysięcy. Wydzielono je na żyznej ziemi w dolinie rzeki Eurotas i w środkowej Messenii. Ziemię tę uprawiali heloci. Cała ziemia w teorii należała do państwa; cechą charakterystyczna było to, że mogły ja także dziedziczyć kobiety. Państwo dbało o to, ażeby wśród Spartan panował równość i aby żadne jednostki nie zajmowały wyższej pozycji od innych. W dużym stopniu się to udało i różnice, jakie oddzielały od siebie spartańskie rodziny były prawie nieodczuwalne. Dlatego sami Spartanie nazywali siebie "wspólnotą jednakowych".

Drugą warstwą społeczną w państwie spartańskim byli periojkowie. Była to ludność podbita przez Spartan i im podporządkowana. Jej nazwa pochodzi od greckiego słowa "perioikoi", co oznacza "tych, którzy mieszkają dookoła" bądź "sąsiadów". Zamieszkiwali oni ziemie Lakonii z dala od miasta, a także wybrzeże morskie oraz góry. Ludność ta zajmowała się rolnictwem, handlem, rzemiosłem oraz żeglarstwem. Wielu z nich żyło jeszcze w ramach samorządnych wspólnot. Spartanie pozostawili im wolność osobistą, ale nieco okroili ich samodzielność. Nie posiadali oni praw obywatelskich, tzn. nie mogli uczestniczyć wżyciu politycznym Sparty. Do ich głównych obowiązków wobec państwa należała służba w wojsku spartańskim oraz płacenie podatków. Mimo braku wpływu na sytuację polityczną państwa periojkowe zachowywali wobec niego lojalność i nie buntowali się przeciw Sparcie, która zapewniał im bezpieczeństwo i stabilizację.

Zupełnie inaczej wyglądała sytuacja trzeciej grupy społecznej, najniżej usytuowanej w drabinie społecznej. Stanowili ja heloci. W języku greckim określenie to oznaczało jeńca. Ich pozycja była szczególna. Traktowano ich jak niewolników, ale nie należeli do indywidualnych Spartan, lecz do całego państwa. Indywidualny Spartanim nie mógł więc sprzedać ani wyzwolić heloty. Stanowili więc grupę niewolników państwowych pozbawionych żadnych praw. Jeden ze starożytnych historyków nazwał ich "ludźmi pomiędzy niewolnikami a wolnymi". Ludność ta wywodziła się z podbitych przez Dorów mieszkańców Mesenii i miał największy udział liczebny w społeczeństwie spartańskim. Heloci mogli zakładać rodziny, z ich duża liczebność była korzystna dla Spartan. Heloci byli bowiem podstawową siłą roboczą w Sparcie. Głównym ich zajęciem była praca na roli, którą uprawiali na rzecz Spartan oraz służba w domach Spartan. W tej sytuacji ci ostatni mogli poświęcić się wyłącznie służbie wojskowej. Heloci byli przypisani do ziemi, którą uprawiali, a połowę uzyskiwanych z niej plonów musieli oddawać Spartanom; resztę zatrzymywali na własne potrzeby. Danina Danina obowiązkowe powinności (świadczenia) na rzecz księcia składane w naturze (w bydle, zbożu, miodzie, wyrobach rzemieślniczych itp.), później także w formie pieniężnej.
Czytaj dalej Słownik historyczny
ta zazwyczaj obejmowała 70 miar jęczmienia dla Spartanina, 20 miar tego zboża dla żony Spartanina, a resztę stanowiły owoce i inne produkty. Co roku helota oddawał tę żywność właścicielowi ziemi, co pozwalało utrzymana od sześciu do siedmiu osób. Heloci nie posiadali ziemi, mógł do nich należeć jedynie bardzo niewielki majątek osobisty. Pozostawiono im także swobodę praktykowania własnej religii. Żyjący w VII w. p.n.e. poeta Tyrtajos tak opisywał pracę helotów:

"Tak jak osły, co z trudem ciężar ogromny dźwigają,

Kiedy to pańskim rozkazem, bolesnym, zmuszani przynoszą

Wszystkich plonów, co ziemia orna wydaje, połowę".

Ateńczyk Kritiasz przeciwstawił wolność, którą posiadali obywatele ateńscy kondycji helotów i wyraził to tymi słowami:

"W Lakonii (żyją) ci najbardziej wolni (spośród wszystkich Greków), a także ci najbardziej zniewoleni".

Poza pracą na roli i służbą w domu, podczas wojny w V wieku p.n.e. dochodziło do sytuacji, w których to heloci asystowali hoplitom spartańskim i dźwigali ich ciężki sprzęt uzbrojenie. W sytuacji poważnego zagrożenia państwa Spartanie uciekli się nawet do helotów, którym dawano broń i wykorzystywano jako żołnierzy. Aby zmotywować ich do walki za Spartę obiecywano im wolność za udział w wojnie. Pewna grupa helotów uzyskała dzięki te j służbie awans ze staniu niewolników do lepszej kategorii ludzi (neodamodeis), ale nadal mieli mniej praw niż obywatele, którzy posiadali ich pełnię. Niewiele jednak wiemy o ich życiu i dalszych losach.

Ciężka praca, złe warunki życia oraz brak praw sprawiały, że heloci często buntowali się przeciw Sparcie. Spartanie, zdając sobie z liczebności helotów bardzo się tych buntów obawiali. O skali nienawiści, jaka heloci obdarzali Spartan mogą świadczyć słowa historyka Ksenofonta, opisującego te uczucia helotów:

"Gdziekolwiek bowiem zacznie się wśród nich rozmowa o Spartiatach, nikt nie jest w stanie ukryć, że chętnie jadłby ich nawet na surowo".

Próbowano utrzymać tę ludność w ryzach za pomocą zastraszania i terroru i urządzano w tym celu karne ekspedycje przeciw helotom, próbując ich zastraszyć i zdusić ewentualne przygotowania do powstania. Przybierały one wręcz charakter łowów, podczas których wychwytywano ze wsi helockich bardziej groźnych helotów. Przemoc wobec helotów posiadała sankcję państwa. Najbardziej wyrazistym tego dowodem było zwyczaj ogłaszania każdego roku dnia wojny miedzy Spartą i helotami. Dzień taki ogłaszali eforowie, a każdy obywatel mógł nim bezkarnie, nie ponosząc żadnych konsekwencji zabić helotę. Spartanie w różny sposób próbowali podkreślać swoją odrębność od helotów. Nosili między innymi długie włosy, podczas gdy nie mogli tego robić heloci, którym utrudniałoby to pracę fizyczną. Zmuszano także helotów, by nosili na głowie nakrycia zrobione z psiej skóry oraz by doprowadzili się do stanu nietrzeźwego w miejscach publicznych. Spartanie traktowali tę ludność z wyższością i pogardą, nierzadkie były też wypadki znęcania się nad helotami.

Tej pogardzie towarzyszył jednak nieustanny, a nawet paniczny strach. Lęk przed buntem helotów stał się obsesją Spartan, którzy zachowywali nieustanną czujność na wypadek wybuchu wojny domowej. Z tego powodu Spartanie nie prowadzili długich wojen. Takie wojny zmuszałyby ich bowiem do opuszczenia kraju na dłuższy okres czasu i stanowiłoby doskonałą okazję dla helotów. Nie wysyłali swych armii w odległe rejony. Przewagę nad helotami miało zapewnić mniej licznym Spartanom doskonałe przygotowanie wojskowe.

Wychowanie spartańskie.

Cały swój czas Spartanie poświęcali przygotowaniu do służby wojskowej i nabywaniu potrzebnych do tego umiejętności. Temu służyło wychowanie spartańskie, którym obejmowano już chłopców od najmłodszych lat życia. System wychowania dzieci Dzieci Z. Nałkowska Medaliony - Dorośli i dzieci w Oświęcimiu, bohaterowie autentyczni; dzieci przybywające do Oświęcimia nie miały wielkich szans przetrwania. Mniejsze i słabsze natychmiast kierowano... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum spartańskich na żołnierzy oraz pełnoprawnych obywateli podporządkowany był państwu. Już w momencie narodzin mały Spartiata znajdował się pod władzą państwa, a jego rodzice musieli być tej władzy posłuszni. Państwo podejmowało decyzję o tym, czy należy wychowywać dziecko. Zależało to od stanu zdrowia noworodka. Jeśli dziecko było silne i przewidywano, że będzie nadawać się na wojownika decydowano się na jego wychowanie, jeśli zaś było słabe pozostawiano je wśród górskich szczytów, by tam umarło. Wydawanie słabych dzieci na pewną śmieć było w Sparcie powszechna praktyką i miało nawet ceremonialny charakter. Do siódmego roku życia dzieci wychowywali rodzice, a potem pieczę nad nimi obejmowało państwo i specjalnie do tego wyznaczeni państwowi wychowawcy. Dalsze ich wychowanie odbywało się w koszarach, w niezwykle surowych warunkach. Główny nacisk kładziono na rozwijanie i ćwiczenie sprawności fizycznej przyszłych wojowników, tak przecież potrzebnej na wojnie. Do głównych zajęć należała gimnastyka, miotanie oszczepem, szermierka. Niemniej istotną rolę odgrywało wyrobienie w młodych uczniach także innych cech takich jak bezwzględne posłuszeństwo wobec przełożonych, dyscyplina oraz poczucie solidarności. Surowe warunki życia miały nauczyć ich wytrzymałości i odporności na ból i głód oraz wszelkie inne niewygody. Spali na twardych i niewygodnych łóżkach zrobionych z trzciny, a swoistym sprawdzianem ich twardości była chłosta, jakiej byli poddawani przed ołtarzem Artemidy. Cechą charakterystyczną dla tego wychowania było uczenie młodych Spartan takich zachowań jak kłamstwo, oszustwo czy kradzież. Te umiejętności miały im pomóc radzić sobie w różnych sytuacjach. Największą zaletą było męstwo w boju. Spartanie mieli się zatem wyróżniać zarówno hartem ciała, jak ducha. Kiedy ukończyli oni 12 rok życia ostatecznie zabierano ich z rodzinnych stron i przez kolejne 18 lat aż do 30 roku życia Spartanie spędzali cały swój czas z własnymi towarzyszami, z którymi wspólnie tworzyli oddział wojskowy. Wspólnota ta miała dla wojowników niezwykle istotne znaczenie; jeszcze do 60 roku życia spożywali oni razem posiłki. Dopiero w wieku 30 lat Spartanin mógł założyć rodzinę, ale nadal większość czasu spędzał w obozie ze swymi towarzyszami.

Także wychowaniem dziewcząt zajmowało się państwo. W ich przypadku szczególną uwagę zwracano kształtowanie miłości do ojczyzny, hart fizyczny oraz przygotowanie do macierzyństwa, ponieważ kobiety spartańskie miały przede wszystkim urodzić zdrowe dzieci - przyszłych wojowników. Dlatego również dziewczęta ćwiczyły sprawność fizyczną i uczestniczyły w zajęciach z gimnastyki. Uczyły się także prowadzić interesy handlowe, ponieważ ich zadaniem było także prowadzenie domu.

Życie i mentalność Spartan.

Życie Spartan znacznie różniło się od życia mieszkańców innych greckich polis.

Całą egzystencję Spartan przenikało nastawienie na wojnę. Najbardziej liczyły się zdolności wojskowe i wytrzymałość fizyczna. Największą zaletą było wykazanie się męstwem podczas walki, zaś hańbą było w tej walce zawieść. Edukacja zdominowana była przez przygotowanie do walki i toczenia bitew, zaś inne dziedziny kształcenia ograniczone były do minimum. Całą edukację przenikał duch rywalizacji, którego wpajano młodzieńcom od samego jej początku. Jedynym właściwie celem edukacji było dostarczanie państwu bezwzględnie posłusznych i lojalnych wobec władzy obywateli i jednocześnie sprawnych, walecznych i ofiarnych wojowników, którzy bez wahania ginęliby za ojczyznę. Tak duży nacisk na militarną sprawność wynikał między innymi z faktu, że państwo Spartan powstało w wyniku podboju. Podbita ludność z kolei stanowiła najliczniejszą grupę w tym państwie. Aby zatem utrzymać państwo należało zapewnić mniej licznej grupie zdobywców doskonałe wyszkolenie wojskowe oraz sprawną i dobrze uzbrojoną armię gotową nie tylko walczyć poza granicami kraju, ale także w razie potrzeby tłumić bunty, jakie mogłyby wybuchnąć w kraju, a zwłaszcza w Messenii. Spartanie stworzyli więc jedną z najsilniejszych armii. Sposób, w jaki szkolili swą ciężkozbrojną piechotę (hoplici) jest tego najlepszym wyrazem.

Takie podejście do wychowania oraz do życia rzutowało na mentalność mieszkańców Sparty, na styl ich życia, kulturę oraz specyfikę spartańskich obyczajów.

Wojenny tryb życia wpłynął w oczywisty sposób na charakter życia rodzinnego i prywatnego Spartan. Zostało ono ograniczone niemal do minimum. Tradycyjne więzi rodzinne zostały zatem znacznie osłabione. Większą wartość przypisywano życiu zbiorowemu, życiu spartańskiej wspólnoty niż życiu prywatnemu jednostki. Realizacji priorytetu życia zbiorowego służyło stworzenie kodeksu praw i obyczajów, które odgórnie regulowały prawie każdą dziedzinę życia każdego Spartanina. Wychowanie spartańskie uczyło młodzież przestrzegania tego kodeksu w życiu codziennym. Nie było zatem miejsca na spontaniczność i różnorodność. Na przykład Spartanie w ogóle nie rozwinęli retoryki. Zalecano zwięzłe i proste wysławianie się, czego uczono już dzieci od najmłodszych lat. Stad do dziś wypowiedzi krótkie i konkretne nazywamy lakonicznymi.

Ten odmienny styl życia wymagał od Spartan wiele poświęcenia i wyrzeczeń. Państwo niemal odizolowało swoich obywateli od zewnętrznego świata. Wszyscy obcokrajowcy, którzy znaleźli się w granicach Sparty podlegali kontroli państwa i jeśli uznano, iż z jakiegoś powodu zagrażają oni Sparcie lub mogą źle wpłynąć na obyczaje Spartan swoim zachowaniem, nie wahało się ich wydalić. Sami Spartanie nie mogli natomiast zbyt często wyjeżdżać za granice Sparty czy to w ramach podróży czy nawet w ramach krótkich wycieczek.

Taka organizacja życia Spartan odbiła się ujemnie na charakterze ich kultury. Pozbawione kontaktu z światem zewnętrznym, nauczone, iż jedyną wartością jest wojna i zwycięstwo w niej oraz krępowane przez państwo społeczeństwo spartańskie nie miało ani czasu ani zwyczaju zajmowania się kulturą, sztuką i kultywowaniem piękna. Spartanie nie wykazywali też specjalnego przywiązania do reszty Hellady.

Stad też na tle wspaniale rozwiniętego wojska osiągnięcia kulturalne Spartan były nader skromne i ubogie.

Pod względem kultury Sparta nie była zatem w stanie dorównać Atenom. Choć oba miasta ze sobą rywalizowały Sparta mogła dorównać im jedynie na polu militarnym. I na tym polu ustępowała jednak Atenom w jednym punkcie - Ateny Ateny stolica Stolica miasto stołeczne. Miasto, w którym znajduje się siedziba parlamentu, rządu i rezydencja głowy państwa, spełniające funkcje zapewniania sprawnej kontroli nad krajem. W niektórych państwach funkcje... Czytaj dalej Słownik geograficzny Grecji leżąca w południowo-wschodniej części kraju. Liczy około 800 tys. mieszkańców (zespół miejski około 3,1 mln).
Czytaj dalej Słownik geograficzny
posiadały bardzo dobrą flotę wojenną, na którą mogły sobie pozwolić ze względu na swe dogodne położenie (bardzo urozmaicona linia brzegowa, wiele małych zatoczek, liczne porty). Takiej możliwości nie miała schowana we wnętrzu Peloponezu Sparta. Konsekwencją tego był także fakt, iż Sparta posiadała niewiele kolonii.

Sparta była zatem wyjątkowym państwem-miastem w szeregu greckich polis. Wyróżniły ją ustrój polityczny, kultura i styl życia jej mieszkańców. Specyficzny system wartości Spartan, którzy za największą wartość i cnotę uznawali odwagę wojenną. Wyraża to poezja Tyrtajosa:

"Z takim człowiekiem nie będę się liczył, ni o nim wspominał,

Który słynie z szybkości nóg, lub z biegłości w zapasach,

Choćby on siłą i wzrostem Cyklopom nawet był równy,

Albo szybszy był w biegu niźli tracki Boreasz,

Choćby nad Titonosa urodę wdzięczniejszym się zdawał,

Więcej też bogactw posiadał niźli Kinyras lub Midas,

Choćby był bardziej królewski niż Pelops, potomek Tantala,

Albo uroczy by posiadł głos samego Adrasta,

Choćby też wszelką sławą się cieszył - prócz sławy wojennej".

Sparta - krótka notka.

W starożytności stolica potężnego miasta-państwa, zwana również Lacedemonem, założona w IX w. p.n.e. przez Dorów; do połowy VI w. p.n.e. ważne centrum kulturowe (muzyka, poezja, rzemiosło artystyczne); 555-371 p.n.e. na czele Związku Peloponeskiego; w V w. p.n.e. zwycięsko rywalizująca z Atenami o hegemonię w Grecji (wojna peloponeska); do 317 r. p.n.e. miasto otwarte; od 146 p.n.e. pod władzą Rzymu, doszła do pewnego rozkwitu w I-II w. n.e.; zniszczona przez Wizygotów (396) i Słowian (VI i IX w.).

Wykopaliska (bryt. 1906-26 z przerwami) odsłoniły m.in.: fragmenty murów obronnych (obwód ok. 10 km, III-II w. p.n.e.), ruiny świątyni Ateny Chalkiojkos (VII-VI w. p.n.e.), teatr (II-I w. p.n.e.); za murami nad Eurotasem - pozostałości jedynego w swoim rodzaju okręgu Artemidy Ortia: ołtarz (VIII-VII w. p.n.e., III n.e.) i mała świątynia (VII-VI w. p.n.e., rekonstruowana II w. p.n.e.) otoczone teatralna widownią dla obserwatorów m.in. rytualnego biczowania na ołtarzu chłopców (do krwi). W odległości 3,5 km na pd.-wsch. od Sparty miasto Terapne, gdzie odkryto ruiny Menelajonu, tj. grobowca (połowa V w. p.n.e.) Menelaosa i Heleny; zabytki z wykopalisk w Sparcie i okolicy w miejscowym muzeum.

(ŹRÓDŁO - Złota Encyklopedia PWN)

Ważne wydarzenia w dziejach Sparty i Grecji:

ok. 730-710 p.n.e. - I wojna messeńska

ok. 657 r. p.n.e. - Kypselos obejmuje władzę w Koryncie jako tyran

ok. 650-620 p.n.e. - II wojna messeńska

ok. 632 r. p.n.e. - w Atenach ma miejsce nieudana próba zdobycia władzy przez tyrana Kylona

ok. 630 r. p.n.e. - narodziny Safony na Lesbos

625 r. p.n.e. - śmierć Kypselosa; władzę tyrańską w Koryncie przejmuje syn Kypselosa - Periander

ok. 625-545 p.n.e. - życie i działalność Talesa z Miletu

621 r. p.n.e. - w Atenach powstaje kodeks Drakona

ok. 610-540 r. p.n.e. - życie i działalność Anaksymandra z Miletu

594 r. p.n.e. - w Atenach mają miejsce reformy Solona (ich celem jest zahamowanie społecznego wzburzenia)

ok. 580-480 r. p.n.e. - życie i działalność Ksenofanesa z Kolofonu

546 r. p.n.e. - w Atenach ma miejsce trzecia i udana próba Pizystrata, który dąży do objęcia władzy i zostaje tyranem

ok. 540 r. p.n.e. - początek władzy tyrana na wyspie Samos

ok. 530 r. p.n.e.emigracja Emigracja wyjazd z kraju ojczystego do innego państwa z powodów politycznych, religijnych lub materialnych i czasowe lub stałe osiedlenie się tam.
Czytaj dalej Słownik historyczny
Pitagorasa z Samos; filozof udaje się do południowej części Italii

527 r. p.n.e. - śmierć Pizystrata w Atenach; tyrańskie rządy obejmują jego synowie

510 r. p.n.e. - Ateny obalają tyranię dzięki interwencji Spartan oraz działaniu rodu Alkmeonidów

508 r. p.n.e. - Klejstenes rozpoczyna reformy