Dodaj do listy

Rzeczpospolita szlachecka. Pozycja szlachty w życiu politycznym XV i XVI wieku w świetle przywilejów stanu szlacheckiego.

Wstęp:

Pod koniec XIV wieku, w przywileju koszyckim kandydat na króla po raz pierwszy układał się z zamkniętą grupą, tzw. stanem szlacheckim. Ludwik Węgierski dawał przywilej Przywilej szczególne uprawnienie zezwalające na korzystanie w jakimś zakresie ze specjalnych względów. W czasach feudalizmu był to najczęściej akt monarchy przyznający osobom lub całym stanom pewne uprawnienia.
...
Czytaj dalej Słownik historyczny
pewnej grupie ludzi, niezależnie od zasług poszczególnych jej członków. W wieku XV wraz z kolejnymi przywilejami grupa ta będzie nabywać coraz większych politycznych praw, a ustrój w Rzeczpospolitej nazywać będziemy w weku XVI "Rzeczpospolitą Szlachecką".

Kim byli ludzie, którzy w 1374 roku układali się w Koszycach z Ludwikiem Węgierskim? Zamknięty stan szlachecki swoją genezę ma w średniowiecznym rycerstwie. Ewoluowało ono jednak w czasie pokoju, aż stał się grupą zamkniętą. Jeszcze w okresie średniowiecza stan szlachecki/rycerski nie był tak zamknięty, istniały drogi nobilitacji za wybitne zasługi. U progu epoki nowożytnej, w XV wieku, stan się zamyka, szlachectwo pochodzi z urodzenia a nie z zasług. Prowadzi to w efekcie do sytuacji paradoksalnej, która okaże się niezdrowa dla Polski: szlachcicem jest każdy, kto ma odpowiednie genealogiczne drzewo, niezależnie od jego zdolności, patriotyzmu, oddania, a nawet majątku. To w wynaturzonym systemie sejmowym doprowadzi do masowego zjawiska przekupstwa, gdyż to właśnie ta grupa ma najważniejszą rolę polityczną.

W czasie rozwoju wolności szlacheckiej doszło równocześnie do ogromnego zróżnicowania wewnątrz grupy: od szlachty zwanej gołotą - gdy ród utracił ziemie po właścicieli ogromnych latyfundiów: magnaterią. Najliczniejszą grupą stanowiła szlachta Szlachta uprzywilejowany stan społeczny, który wyłonił się ostatecznie w Polsce w XIV w. spośród rycerstwa. O przynależności do tego stanu decydowało przede wszystkim urodzenie, rzadziej nobilitacja (nadanie... Czytaj dalej Słownik historyczny średnia - posiadająca od jednej do kilku wsi. Bez względu na majątek decyzje były na sejmie elekcyjnym podejmowane "mąż w męża", każdy szlachcic miał takie samo prawo głosu.

W pracy omówiona zostanie droga do złotej szlacheckiej wolności oraz sytuacja gospodarcza i kulturalna w jej okresie.

Pierwszym dokumentem świadczącym o kształtowaniu się wpływów szlachty jako zamkniętego stanu był wspomniany przywilej koszycki z 1374 roku. Szlachta stała się w nim stroną politycznych negocjacji, mogącą zapewnić Ludwikowi Węgierskiemu następstwo tronu jego córki - Marii, a tym samym podtrzymanie dynastii andegaweńskiej na polskim tronie. Król zgodził się wtedy na duże ulgi ekonomiczne: członkowie rodów szlacheckich zostali zwolnieni z wszelkich powinności i danin na rzecz króla, z wyjątkiem podatku 2 groszy od łana "obsadzonego wolnymi chłopami" (tzw. poradlne). Prócz tego szlachta zwolniona była z danin na rzecz państwa z wyjątkiem służby wojskowej. Ponadto król odpowiadał za wykurowanie z niewoli szlachty, jeśli walki odbywały się poza granicami kraju. Szlachta miała obowiązek walki w obronie granic państwa.

Efekty pierwszego przywileju można by podzielić na krótko- i długofalowe. Natychmiastowym skutkiem było mocne i jednoznaczne wydzielenie stanu - ludzi z herbami. Odtąd walczył on o swoją niezależność i przywileje, często kosztem innych grup społecznych. Dalekie uprzywilejowanie szlachty godziło w mieszczaństwo. Byli to ludzie Ludzie J. R. R. Tolkien Hobbit, czyli tam i z powrotem, bohater zbiorowy; ludzie Trzeciej Epoki są zupełnie podobni do ludzi współczesnych. Tak jak dzisiaj zdarzają się wśród nich postacie niezwykłe, szlachetne,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum często posiadający duże majątki i tym samym płacący podatki na rzecz państwa, a jednocześnie pozbawieni politycznych praw. Drugim skutkiem natychmiastowym było przesunięcie części dochodów ze skarbu państwa w ręce szlachty (za czasów Kazimierza Wielkiego podatek wynosił 12 a nie 2 grosze!). Skutki długofalowe były gorsze. Przywilej koszycki był pierwszym krokiem decentralizacji władzy i osłabienia tronu.

Z drugiej strony kładł podwaliny pod ukształtowanie w XV wieku sejmu, przez podniesienie znaczenia sejmików (musiały się zgodzić na każdy nowy podatek). Po śmierci Ludwika w spór o tron zaangażowały się dwa stronnictwa: Małopolskie, pragnące przekazać tron Marii, zgodnie z umową z królem oraz Wielkopolskie, pragnące powrotu na tron Piastów w postaci przedstawiciela bocznej, mazowieckiej linii. Doszło do wojny domowej. W czasie bezkrólewia wzrósł wpływ szlachty na życie polityczne. W Radomsku (koniec wojny domowej) powołano specjalne komisje ziemskie, mające pilnować ładu wewnętrznego w okresie bezkrólewia.

O małżeństwie wybranej królem Jadwigi z Jagiełłą, Litwinem, również zadecydowała szlachta, odrzucając forowaną przez możnowładców postać Habsburga. Jagiełło tym samym od początku swojego panowania był od szlachty w pewnym stopniu uzależniony. Naciskany przez szlachtę potwierdził w Piotrkowie w 1388 roku przywileje Ludwika oraz zobowiązał się do wypłacania żołdu w wysokości trzech grzywien od kopii w czasie walk poza granicami kraju. król nie był chętny do poszerzania przywilejów, nadawał je, gdy chciał pozyskać szlachtę na wyprawę wojenna czy też używał ich w negocjacjach z rodami litewskich bojarów. Dążąc do umocnienia unii z Litwą i chrystianizacji tego kraju (przywileje dla bojarów w zamian za przechodzenie na katolicyzm)

Stopniowo szlachta żądał przywilejów za zgodę na udział w wyprawie wojennej. Władza królewska słabła. W 1422 roku w Czerwińsku król zgodził się na nietykalność majątkową szlachty (bez prawomocnego wyroku) oraz uzależnił bicie monety od zgody szlachty. W ten sposób chciał uzyskać przychylność w wyprawie przeciw Krzyżakom. Przywilej warcki z następnego roku uderzał w sołtysów, zezwalając szlachcie na wykup sołectw ("sołtysów krnąbrnych i nieposłusznych", lecz często dochodziło do nadużyć). Szlachta rozpoczęła politykę wymierzoną w mieszkańców wsi, dążąc do ich uzależnienia. Ograniczano wolność przenoszenia się poddanych ze wsi do miast. W Warcie celowano również w bogate mieszczaństwo, szczególnie kupców. Przywilej oddawał prawo ustalanie cen maksymalnych w ręce wojewody, będącego urzędnikiem stanu szlacheckiego.

Do kolejnych przywilejów doszło, gdy król prowadził politykę mająca na celu przedłużenie panowania Jagiellonów w Polsce i zapewnienie następstwa tronu swojemu synowi. W przywileju jedlneńsko-krakowskim król nadawał szlachcie wolność osobistą (formułą "Neminem captivabimus": nikogo nie uwięzimy bez prawomocnego wyroku) oraz zapewniał ograniczenie dostępu do godności kościelnych przedstawicielom innych stanów).

W czasie początku panowania Jagiellonów polska Polska Rzeczpospolita Polska. Państwo położone w środkowej Europie nad Morzem Bałtyckim. Powierzchnia 312 685 km2. Liczba ludności 38 641 tys. (2001 r.). Stolica Warszawa. Język urzędowy polski. Jednostka... Czytaj dalej Słownik geograficzny szlachta zyskuje na znaczeniu na scenie międzynarodowej jako przedstawiciele państwa-przyczółka chrześcijaństwa. Tę pozycję zapewniła decyzja o chrystianizacji Litwy, dając jednocześnie opór pretekstom do jej przymusowej chrystianizacji. Przedstawiciele stanu odnieśli sukces na soborze w Konstancji, gdzie za sprawą Pawła Włodkowica odparli krzyżackie pomówienia. Stan dał tym samym dowód swojego dobrego wykształcenia i wysokiego stopnia rozwoju kulturalnego. Szlachta coraz bardziej angażowała się w życie polityczne, społeczne i gospodarcze.

Do kolejnego ograniczenia władzy królewskiej doszło u progu wojny trzynastoletniej z Zakonem, w roku 1454. Król Kazimierz Jagiellończyk chciał tym samym uzyskać poparcie szlachty dla interwencji w sprawie Pomorza. Związek Pruski, jednoczący szlachtę i mieszczan z Pomorza przeciw Krzyżakom przybył wtedy do króla i poprosił o przejęcie władzy nad Pomorzem. Król, by zwołać pospolite ruszenie wydał Przywileje zwane cerekwicko-nieszawskimi. Znacząco zmniejszyły one królewską decyzyjność, król bowiem zobowiązał się nie zwoływać pospolitego ruszenia ani nie nakładać nowych podatków bez zgody sejmików. Był to kolejny krok do umacniania przedstawicielstwa szlacheckiego. W ręce szlachty przekazane zostały również niektóre kompetencje dawnych sądów starościńskich. Król przekazał również szlachcie obsadzanie części urzędów.

Wojna trzynastoletnia zadecydowała o przyłączeniu do Polski Pomorza Gdańskiego, które stało się podstawą potęgi gospodarczej szlachty. Pod Chojnicami król dodatkowo ograniczył wolność chłopów, zakazując zatrudniania w mieście zbiegów z majątków.

Wraz z odzyskaniem Gdańska wzrastać zaczęła szlachecka ideologia "spichlerza", stan zbudował potęgę na spławianiu i eksporcie zboża przez port w Gdańsku oraz na imporcie towarów luksusowych. Ogromne zyski czerpano również z eksportu drewna z ziem litewskich.

W związku z widokami na zyski szlachcie bardzo zależało na ograniczeniu wolności chłopów. W związku z dobrą koniunkturą na Zachodzie (dominacja gospodarki towarowo-pieniężnej) i rozwojem miast w kraju, szlachta dążyła w tym samym czasie do ugruntowania systemu gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej, typowej dla wschodnich rubieży Europy.

System ten polegał na ograniczeniu wolności osobistej chłopów i zyski czerpał z ogromnych gospodarstw (folwarków), na których pracowali przymusowo chłopi z majątku (odrabiali pańszczyznę). Szlachta czerpała z tych ogromnych gospodarstw duże zyski, prowadziła jednostronną, skoncentrowaną na kolejnych obciążeniach i ograniczeniach wolności stanu kmiecego, politykę. Początkowo pozostały resztki średniowiecznego feudalnego systemu - nadawania ziemi w zamian za podatki. Jednak przy wzroście obciążeń, kmiecie byli zmuszani do zgadzania się na pracę na ziemi szlachcica.

Gospodarka tego typu nie była zbyt wydajna, ogromne zyski uzyskiwano nie przez większą wydajność roli i lepsze metody gospodarowania, ale przez zwiększanie dóbr. Działo się to od początków XV wieku w procesie koncentracji ziem w rękach szlachty (np. Cytowany wykup sołectw pod przymusem,). Wolność chłopów ograniczono, zamykając im stopniowo również dostęp do szkolnictwa.

Folwarki czerpały dochód z uprawy zbóż. W 1496 roku szlachta uzyskała zwolnienie z opłat celnych, co powiększyło jej zyski. Większe zyski pozwalały na spokojniejsze porzucanie swoich gospodarstw na czas sejmików oraz pozwalały na ten udział w życiu politycznym (koszty wyjazdów na sejmiki i sejmy, aprowizacji były wysokie). Utworzenie nowego systemu gospodarczego wykształciło pewną swojego sukcesu i znaczenia politycznego warstwę.

Potrzebowano coraz więcej rąk do pracy, dlatego szlachta chroniła się przed ucieczkami chłopów ze wsi oraz uderzyła w mieszczaństwo. W 1496 roku sejm w statucie piotrkowskim zabronił opuszczania wsi więcej niż jednemu chłopu na rok. Do 1538 roku wykształcił się monopol Monopol zrzeszenie przedsiębiorstw skupiające całość lub większość produkcji jednej gałęzi gospodarki.
Czytaj dalej Słownik historyczny
szlachty na nabywanie ziemi. Wtedy zabroniono mieszczanom kupowania ziemi poza obrębem miast. Monopol posiadania ziemi gwarantował szlachcie potęgę gospodarczą i polityczną.

"Naród szlachecki" kształtujący się w miarę nadawania przywilejów jeszcze bardziej zróżnicował się pod względem majątkowym ze względu na funkcjonowanie gospodarki pańszczyźnianej. Należy pamiętać o tym, że liczba uprzywilejowanych (każdy szlachcic, niezależnie od stanu posiadania miał równe prawa polityczne) sięgnęła 10 procent społeczeństwa, co nie zdarzyło się nigdzie w Europie.

Rycerz średniowieczny w tym czasie ewoluował w szlachcica-przedsiębiorcę rolnego, monopolistę w handlu zbożem, blokującego rozwój rzemiosł i handlu w miastach, by nie stracić swojej uprzywilejowanej pozycji. O rolniczej strukturze gospodarczej Rzeczpospolitej szlacheckiej świadczy brak zainteresowania zachodnimi ziemiami (już od czasu dynastii Andegawenów poprzez cały okres Rzeczpospolitej), na których miało szansę rozwijać się na większą skalę rzemiosło. Nie wykorzystano np. Nadarzających się szans przyłączenia Śląska, prócz małych księstwa: Oświęcimskiego i Zatorskiego, które oddano Koronie, oraz Księstwa Siewierskiego, podległego odtąd diecezji krakowskiej.

W przeciwieństwie do zachodu Europy, gdzie miasta rozwijały się dynamicznie, w Polskiej gospodarce czołowa pozycję uzyskał Gdańsk, podczas gdy inne miasta nie rozwijały się tak dobrze, co było spowodowane polityką antymieszczańską szlachty. Odzyskanie Pomorza Gdańskiego, do walki o które pospolite ruszenie musiało być zachęcane kolejnymi przywilejami, okazało się krokiem milowym w wytworzeniu szlacheckiego typu gospodarki. Port w Gdańsku zadecydował o zmianie szlaków handlowych, które wcześniej przebiegały wzdłuż południowych rubieży. Teraz przez kraj spławiane były tony zboża ze szlacheckich folwarków. Oprócz zboża szlakiem wiślanym przewożono tekstylia, sól, śledzie, wosk i skóry oraz drewno Drewno ksylem - tkanka roślinna przewodząca na duże odległości wodę z solami mineralnymi. ksylem. Potocznie drewnem określa się ksylem wtórny, czyli twardą, zwartą tkankę stanowiącą wnętrze drzew... Czytaj dalej Słownik biologiczny z terenów litewskich. W drugą stronę wykorzystywano port w Gdańsku do importu towarów luksusowych. Polska była również miejscem tranzytu miedzi z Węgier na zachód Europy.W 1496 roku, w statutach piotrkowskich, prócz innych przywilejów znalazło się zwolnienie szlachty z opłat celnych. Wcześniej ten przywilej uzyskano dla eksportu soli. Solą i ołowiem handlowano z Czechami, importując sukno i srebro.

Przywilej stał się kolejnym z powodów podupadania mieszczaństwa, które nie było w stanie konkurować z tańszymi, bo zwolnionymi z cła towarami szlachty. Warunkiem było jedynie to, że towar musiał zostać wytworzony w obrębie folwarku, zaliczało się więc do niego nie tylko zboże, ale drewno czy wydobywane rudy niektórych metali. Wraz z dynamicznym rozwojem folwarków rosło polityczne znaczenie szlachty.

W XV wieku doszło do usankcjonowania sejmu, którego genezę należy wiązać z przywilejami (np. Nieszawskim), które ograniczały władzę królewską i nakazywały władcy uzyskać sankcję sejmiku całej szlachty. Przedstawicielstwo musiało się zatem odbywać w miarę regularnie, by nie blokować decyzji państwowych. Pamiętajmy, że szlachta stanowiła 10 procent ludności, co dawało dużą liczbę osób obdarzonych prawami politycznymi. Ten demokratyczny rys Rzeczpospolitej był w Europie raczej wyjątkiem, na Zachodzie państwa nowożytne opierały się na silnej władzy królewskiej, często zmierzającej w stronę absolutyzmu.

Rzeczpospolita szlachecka, wraz z instytucją sejmu stanowił rodzaj Rodzaj jednostka systematyczna - jedna z kategorii w systemie klasyfikacji roślin i zwierząt, wyższa od gatunku, a niższa od rodziny, np. rodzaj szczur obejmuje gatunki: szczur śniady, szczur wędrowny; rodzaj... Czytaj dalej Słownik biologiczny quasikonstytucyjnej monarchii. Ustrój ten nazwany został "demokracja szlachecką" (ponieważ zasady demokratyczne zostały ograniczone do jednej grupy ludzi posiadających prawa polityczne - szlachty).

Od połowy XV wieku szlachta wysyłała przedstawicieli wybranych na sejmikach ziemskich na sejmy, które początkowo miały mniejsze znaczenie, a przewagę mieli w nich możnowładcy z rady królewskiej (urzędnicy państwowi i hierarchia kościelna). W ten sposób kształtowała się dwuizbowa struktura sejmu, który zaczął być nazywany walny. Radę dostojników nazwano senatem. W izbie poselskiej zasiadali delegaci sejmików ziemskich. Trzeci "stan" był jednoosobowy - był nim król. Sejm walny stanowił zgromadzenie "trzech stanów sejmujących). W 1493 roku zwołano do Piotrkowa I sejm walny, który zakończył się wydaniem statutów ujednolicających prawo w Rzeczpospolitej i dających szlachcie przywileje skierowane przeciw mieszczanom (aby szlachta poparła wyprawę turecką Jana Olbrachta).

Sejmy były zwoływane w trybie zwyczajnym co 2 lata na 6 tygodni, w trybie nadzwyczajnym - na 2 tygodnie, doraźnie. Posłowie byli zaopatrzeni w instrukcji poselskie, określające warunki zgody na postulaty króla. Nie byli oni bowiem przedstawicielami stanu szlacheckiego, lecz określonego obszaru, o którego interesy dbali na sejmie. Ostatecznie instrukcje i częsta sprzeczności interesów doprowadziły do wypracowania formuły jednomyślności - konsensusu.

Miejscem obrad sejmu walnego najczęściej były Piotrków i Kraków.

Od początku XVI wieku trwa walka szlachty i magnaterii o wpływy polityczne. Pierwszym etapem był wydany przez Aleksandra Jegiellończyka w 1501 roku przywilej mielnicki, dający większe uprawnienia w podejmowaniu decyzji politycznych Senatowi, złożonemu z możnowładców. Rola średniej szlachty w izbie poselskiej została ograniczona. Szlachta wywierała presję na króla i w 1505 roku odwołał on wcześniejsze postanowienia i w Radomiu wydał słynna konstytucją "Nihil novi": "Nic nowego nie można ustanowić w dziedzinie praw ogólnopaństwowych i uprawnień stanu szlacheckiego bez zgody obu izb sejmu: senatu i izby poselskiej". Sejm stał się ogólnonarodową reprezentacją, rola magnaterii został ograniczona.

Do usankcjonowania pozycji szlachty doszło w wyniku osiągnięć ruchu egzekucyjnego, gromadzącego średnią szlachtę (Jan Łaski). Szlachta bowiem walczyła o swoje przywileje, w 1537 roku doszło nawet do konfederacji przeciw królowi, gdy królowa Bona prowadziła politykę wzmacniania władzy królewskiej. Szlachta była wtedy przeciwna odzyskiwaniu przez króla ziem z ręki możnowładców, obawiając się wzmocnienie władzy królewskiej. Zygmunt I bowiem swoją polityka zdobywał poparcie. Był poza ty człowiekiem dobrze wykształconym i bywał na dworach zachodnich, gdzie panował ustrój absolutystyczny. Szlachta obawiała się, że będzie dążył do wprowadzenia silnej władzy i w Rzeczpospolitej.

W kraju rosło napięcie, które osiągnęło kulminację w czasie walki królowej o zapewnienie sukcesji (monarchia w Polsce już wtedy była elekcyjna!). Bona dążyła do wyboru 9- letniego Zygmunta Augusta "za życia króla" (elekcja vivente rege) w 1529 roku. Szlachta obawiała się, że raz rozpoczęta praktyka wyboru stanie się precedensem dla przyszłych elekcji, dlatego domagała się gwarancji. Wystąpienie z roku 1537 nazwano "wojną kokoszą" (podobno ze względu na ilość żywności, którą pochłonęło szlacheckie zgromadzenie). Król nie chciał wojny domowej, szczególnie, że przeciw Bonie występowali solidarnie: magnaci i średnia szlachta. Potwierdził nienaruszalność praw szlachty. Szlachta żądała gwarancji, że ziemie przejmowane od magnatów staną się własnością państwową (królewszczyzny tradycyjnie były prywatną własnością rodziny królewskiej). Królowa nie wydała takiego postanowienia. Była przyzwyczajona do silnej władzy królewskiej i była wrogiem tego typu wystąpień.

Za czasów syna Bony, szlachta wciąż obawia się centralizacji władzy. Tworzy się obóz ruch egzekucyjnego, który domagał się reformy państwa i walczył z magnaterią. Król Zygmunt August przystąpił do ruchu, gdy planował wojnę o Inflanty, wcześniej pozostając w konflikcie ze średnią szlachtą, dążącą do konsolidacji władzy w izbie niższej parlamentu. Szlachta domagała się egzekucji, to znaczy zwrotu, nielegalnie posiadanych przez magnatów królewszczyzn, uporządkowania sądownictwa, ograniczenia roli Kościoła katolickiego itd.). Odniosła sukces na sejmie w Piotrkowie w 1562 roku, ograniczając prawa magnaterii (zakaz łączenia urzędów), porządkując stan prawny królewszczyzn i przeznaczając ¼ dochodu z niech na armię (tzw. wojsko kwarciane).

Za czasów ostatnich Jagiellonów wzrosła pozycja sejmu i jego organizacja. Izby obradowały osobno. Król zwoływał je jednocześnie lub sejmował z Senatem. Liczba posłów nie była ustalona, byli wybierani na sejmikach przedsejmowej w liczbie ustalonej osobno dla każdego województwa. Nie była to liczba proporcjonalna do ilości zaludnienia, ostatecznie liczba posłów ustaliła się zwyczajowo. Po hołdzie pruskim z roku 1525, kiedy dawne państwo zakonne zostało sekularyzowane (przemienione w świeckie państwo, połączone z Polska zależnością lenną), Prusy zostały podzielone na Książęce i Królewskie. Przedstawiciele Prus Królewskich zasiadali w sejmie. Ostatecznie liczba posłów ustaliła się pod unii lubelskiej w 1569 roku, kiedy do sejmu zostali włączeniu bojarzy litewscy. W okresie Rzeczpospolitej Obojga Narodów izba poselska liczyła 170 posłów. Izba Wyższa, Senat, liczyła 140 senatorów (wojewodów, kasztelanów, biskupów. Oni również uczestniczyli w sejmikach przedsejmowych delegujących posłów na sejm walny).

W czasie XVI wieku, prócz większych wydarzeń (wojna kokosza, ruch egzekucyjny), doszło do szeregu aktów osłabiających władzę królewską. Szlachta przejmowała jednocześnie kontrolę nad ludnością wsi, znacznie ograniczając jej wolność osobistą.

W 1518 roku szlachta uzyskała prawo sądzenie poddanych, wyłączywszy chłopów spod państwowej jurysdykcji. Tym samym szlachcic stał się właściwie panem życia i śmierci poddanych. Dwa lata później w Toruniu i Bydgoszczy uchwalono przymus pańszczyźniany (praca jeden dzień w tygodniu, choć szlachta stopniowo zwiększała jej wymiar). Szlachta uzyskała ponadto wolność żeglugi po Wiśle oraz wyłączenie dla siebie spod jurysdykcji sądów miejskich. Rosła jej bezkarność.

Trudności napotykały reformy ekonomiczne - szlachta nie zgadzała się na nowe podatki, magnateria Magnateria najbogatsza grupa szlachty, wywodząca się ze średniowiecznego możnowładztwa. Skupiała w swoich rękach wielkie majątki ziemskie (latyfundia) i najwyższe urzędy państwowe. Poprzez system klienteli (podporządkowanie... Czytaj dalej Słownik historyczny nie chciała utraty swoich ziem, dlatego stany nie mogły się porozumieć. Pewnym sukcesem była reforma monetarna z lat 1526-28, ale inne reformy skarbowe nie doszły do skutku w wyniku nieporozumień. Szlachta chciała przerzucić napełnianie skarbu państwowego na ziemie królewskie. Jednak duża ich część pozostawała w rękach magnaterii, która czerpali z nich ogromne dochody. Stąd wyniknął postulat odzyskania tych ziem dla Korony, by tym samy odciążyć podatkowo szlachtę. Pierwszy stan sejmujący - król - pragnął natomiast konsekwentnej polityki podatkowej i powołania wojska zaciężnego, by nie być uzależnionym od pospolitego ruszenia. Wysokie podatki nie odpowiadały średniej szlachcie, dlatego wszelkie reformy zostały zablokowane.

Ukoronowaniem wolności szlacheckiej były dokumenty uzyskane przez szlachtę w czasie elekcji po śmierci Zygmunta Augusta w 1572 roku. W zamian za poparcie kandydatury francuskiej, Henryk Henryk Pieśń o Rolandzie, bohater epizodyczny; bratanek Ryszarda Starego, jeden z doradców Karola
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Walezy został zmuszony do podpisania tzw. Artykułów henrykowskich oraz tzw. Pacta conventa.

Artykuły były aktem zatwierdzającym dotychczasowy ustrój i gwarantującym ich sygnatariuszom - szlachcie jego utrzymanie. Odtąd każdy nowo obrany król musiał je sygnować. W razie niedotrzymania artykułów szlachta zagwarantowała sobie prawo wypowiedzenie posłuszeństwa. Artykuły potwierdziły zwoływanie sejmu co dwa lata, zależność decyzji o pospolitym ruszeniu, podatkach i cłach od sejmu. Król został zobowiązany do konsultowania każdej decyzji ze specjalna radą senatorów-rezydentów. Polityka zagraniczna miała być konsultowana z senatem. Do artykułów dołączony został akt "Konfederacji Warszawskiej" uchwalonej na sejmie konwokacyjnym. "Nos dissidentes in religione" - "My, różniący się w wierze" - tak zaczynał się ten akt. Stan szlachecki podzielony wyznaniowo zapewnił sobie wolność religijną. Był to akt precedensowy na skalę europejską i bardzo nie na rękę królowi. Gwarantował wolność sumienia, równouprawnienie owych "dysydentów", tolerancję religijną. Zapobiegł masowym wojnom religijnym.

Za Stefana Batorego król został odsunięty również od władzy sądowniczej, która została powierzona specjalnie utworzonym do tego celu trybunałom. W 1578 roku sejm powołał Trybunał Koronny, w 1581 powołano Trybunał na Litwie. Trybunały były krokiem do unowocześnienia struktur władzy, przejścia w kierunku nowoczesnego państwa, ograniczyły jednak znów władzę króla do sprawowania sądów sejmowych.

Wypracowany w XV i XVI wieku ustrój był początkowo dużym osiągnięciem, bardzo nowoczesnym i demokratycznym. Obowiązująca zasada jednomyślności zadziałała jednak obosiecznie. Raz, gdy polityka była prowadzona na wysokim poziomie kultury i umiejętności negocjacji, zasada konsensusu prowadziła do uchwalania konstytucji, z których mogły być zadowolone wszystkie ziemie.

Jedna później stała się narzędziem niebezpiecznym i prowadzącym do rozkładu państwa, zważywszy na ilość kompetencji przypadłych w udziale sejmowym. Od XVII wieku sejmy były masowo zrywane, a przecież urosły do rangi głównego organu władzy w państwie: decydowały o podatkach, armii, polityce zagraniczne, decyzjach wewnętrznych. Szlachta zaprzestała myślenia o państwie, dążąc do utrzymania korzystnego dla siebie stanu rzeczy.

Ograniczyła dostąp do nobilitacji: już w 1578 roku nobilitacje królewskie zostały uzależnione od zgody szlachty i król musiał oczekiwać na termin sejmu ze swoimi decyzjami, o ile nie był to przypadek nobilitacji za zasługi wojenne. W 1601 roku do zgody sejmu doszła jeszcze zgoda każdego z panów, jeśli ich poddany miał zostać nobilitowany. Królewski kompetencje zostały więc dodatkowo ograniczone tą decyzją sejmu.

Początkowo pozycja szlachty średniej była bardzo korzystna, jednak brak reform zadziałał na jej niekorzyść i od końca XVI wieku zaczęła tracić pozycje na rzecz magnaterii. Walka o "złotą wolność" szlachecką zaowocowała przerwaniem centralizacji władzy, co w obliczu sytuacji politycznej w Europie okazało się rzeczy konieczną. Również gospodarka ograniczona do rolnictwa, niszczenie rozwoju miast, handlu i rzemiosła przyniosło skutki katastrofalne. Liczne przywary biednej szlachty doprowadziły do koncentracji ziemi w wielkich latyfundiach i władzy magnackiej oligarchii, sterującej izbą niższą za pomocą przekupstwa.