Dodaj do listy

Kultura europejska XVIII

Francja i kartezjanizm

Życie kulturalne jest dziełem całych społeczeństw oraz ich międzynarodowych powiązań. Ważne są nie dzieła same w sobie, ale ich społeczny odbiór, np. neapolitański historiozof Gianbattista Vico (XVIII w.) został doceniony dopiero w XIX w. należy też pamiętać o wąskim zasięgu odbioru. Lekturą amatorów czytelnictwa były zapomniane już dziś dzieła, przeważnie lit. Religijna, almanachy, powieścidła, literatura tzw. straganowa. Ambitne dzieła trafiały do niewielkiego grona posiadających umiejętność czytania i pochodzących z wyższych sfer. W wieku XVIII rośnie liczba książek, czasopism, mnożą się opisy podróży. Mocarstwami politycznymi i kulturalnymi były Francja Francja Republika Francuska. Członek Unii Europejskiej. Państwo położone w zachodniej Europie nad Oceanem Atlantyckim i Morzem Śródziemnym. Powierzchnia 551 500 km2. Liczba ludności 59 191 tys. (2001 r.).... Czytaj dalej Słownik geograficzny i Anglia, a tym, że

* Anglia dopiero zdobywała swoją pozycję. Panowanie Ludwika XIV przyczyniło się do osiągnięcia przez Francję prymatu w wielu dziedzinach nauki, kultury i sztuki. Anglia szybciej niż reszta Europy rozwinęła myśl religijną, filozofię i publicystykę, a dopiero po przejęciu tych wzorców przez Francję możliwe było silne oddziaływanie na resztę Europy.

* Holandia cofała się we wszystkich dziedzinach, szczególnie jeśli chodzi o malarstwo, choć utrzymała silną pozycję nauk przyrodniczych, prawnych, teologicznych.

* Hiszpania stała się krajem zamkniętym na międzynarodowe wzorce od poł. XVII w. Pod okiem inkwizycji kultywowała barok Barok epoka Epoka okres stanowiący jeden z etapów dziejowych, w chronologii początek ery. W języku greckim słowo to oznacza punkt rozpoczynający rachunek lat. Obecnie termin ten ma kilka znaczeń. W historii oznacza... Czytaj dalej Słownik historyczny pomiędzy odrodzeniem a oświeceniem. Słowo "barok" zwykło się łączyć z włosko-portugalskim wyrazem barocco, oznaczającym surową, nie obrobioną perłę, oraz hiszpańskim baruecco, mającym... Czytaj dalej Słownik historyczny iberyjski, który przeżywał swój rozkwit w XVII i XVIII w. także w Amer. Łac. Wraz z objęciem tam tronu przez Burbonów kosmopolityczna francuszczyzna spotkała się z objawami ksenofobii i konserwatyzmu.

* Podobny jak w Hiszpanii zastój panował w Polsce. Tu, nie można mówić o baroku polskim, ale o baroku w Polsce, gdyż krzyżowały się tu importy: włoskie, francuskie, niemieckie i orientalne. Indywidualnym torem rozwijała się natomiast myśl polityczna oraz sarmacki folklor.

* Wiedeń na mapie kulturalnej zajmuje podobne miejsce jak Polska, przeważały indywidualności krajowe, a wzorce barokowe czerpano z płd. Niemiec, Czech, Italii, Belgii.

* Prusy podjęły staranie do wprowadzenie obowiązku powszechnego nauczania. Nie było magnaterii, a więc i mecenatu. Mecenat królewski nie grał ważnej roli, na dworze panowały stosunki barbarzyńskie(to był cytat!), w protestanckim kraju nie rozwijała się sztuka sakralna. Ośrodek pietyzmu w Halle.

* Rosja Piotra I rozpoczęła trwały okres europeizacji. Przeważyły wpływy z krajów protestanckich. Postać cara-reformatora fascynowała wszystkich, ale Rosja niczego nowego w kulturę europ. nie wniosła.

* Szwecja Karola XII nacjonalizowała się, panował gotycyzm i wen. nastroje podobne do polskich. Danie liczyła się w zakresie nauk przyrodniczych.

* Italia była niedościgniona w sztukach: teatralnych, baletowych, operowych oraz w architekturze, malarstwie, rzeźbie. Uniwersytety i Accademie posiadały międzynarodowe znaczenie w dziedzinie nauk prawnych, przyrodniczych, historycznych. Rzym tracił stopniowo swój prymat naukowy na rzecz : Venecji, Mediolanu, Bologni, Neapolu, Turynu, Padvy- jednym słowem- geniusz wszechobecny.

* W Niemczech należy uwzględnić rozgraniczenie między protestancką Pn a katolickim Pd.

Pd kraje Rzeszy stanowiły teren późnobarokowego rozwoju architektury. Oddziaływały tu wpływy włoskie i francuskie, ale rozwijał się styl indywidualny, taki jak saskie rokoko. Sztuki wizualne pozostawały w tyle, ale przodowały ośrodki filozoficzne w Lipsku, Tybindze, Hanoverze, Hamburgu i Halle.

* Szwajcaria była z racji swego położenia i ścierających się wpływów ośrodkiem rozwoju myśli naukowej i teologicznej.

Pozostaje już tylko nadmienić rozsiany po EU naród Izraela, który w życie kulturalne najszybciej włączył się na terenie Rzeszy i Holandii.

Przedstawiając charakterystykę EU można podzielić ją pod względem: przywiązania do tradycji Pisma lub Ołtarza, despotyzmu lub liberalizacji poglądów, biorąc pod uwagę narodowe indywidualności. Takiego kryterium nie da się zastosować w przypadku Francji i być może to jest przyczyna powszechnego jej uwielbienia i podziwu.

Rene Descartes ( 1596- 1650) jest twórcą nowożytnej filozofii. Odrzucił dotychczasową wiedzę, przyjął postawę "metodycznego zwątpienia" i prostoty. Wszystko chciał podciągnąć pod matematykę. Przyjął istnienie HaSzem jako konstruktora świata i gwaranta wiarygodności ludzkiej wiedzy. Idea AdoiSzem jest wrodzona, nie bardzo ufał teologii i pominął ją w swoim systemie. Przez następne lata wszystkie dyskursy toczyły się w nawiązaniu lub w opozycji di Kartezjusza. Jego kontynuatorami byli m.in.: Spinoza, Leibnitz, Berkeley, La Mettrie oraz inne środowiska filoz., a każde wykorzystywało filozofię Descartesa do swojej ideologii. ( i dzięki temu musimy wkuwać ten cały bajzel)

We Francji przyjęto kartezjańską zasadę matematycznej prostoty, ale pominięto sferę metafizyczną. Na bazie owego kartezjanizmu połowicznego i angielskiego empiryzmu wyrósł pozytywizm Oświecenia.

2. Kościoły i prądy religijne

jansenizm, pietyzm, bracia morawscy

W kościele katolickim postępował długotrwały proces wprowadzenie w życie postanowień soboru trydenckiego. Rosła liczba seminariów i podnosił poziom kleru. Szczególną uwagę poświęcano oświacie tam, gdzie zagrożona była prawowierność wyznaniowa. Rosła sieć szkół parafialnych i średnich. We Francji, w okresie walk z hugenotami Zgromadzenie Braci Szkół Chrześcijańskich prowadziło szkoły dobroczynne, ale ruch wygasł pod koniec XVIII w., podobnie było w Anglii. Za sprawą Benedykta XIV nastąpił duży rozwój teologii pastoralnej oraz sformułowano nowe przepisy dot. Nabożeństw i sakramentów. Kościół kształcił głównie inteligencję, a lud nauczał za pomocą potrydenckich katechizmów.

Na pocz. XVIII w. rosła liczba klasztorów i zakonników, rosły ich majątki i wpływy. Kwitło późnobarokowe budownictwo klasztorne, które upodobniło swój styl do pałacowego.

Nowe zakony nauczające: teatyni i oratorianie we Włoszech i Francji, pijarzy w Polsce i monarchii habsburskiej. Wszędzie dominowali jezuici.

Oficjalną doktryną kościoła był tomizm. Spory na temat kwietyzmu i mistycyzmu ucichły, ale kwestią sporną pozostał probabilizm. Ta popierana przez jezuitów doktryna głosiła, iż w sytuacji, gdy zastosowanie jakiejś normy moralnej jest wątpliwe, należy kierować się "opinią prawdopodobną", zaczerpniętą z precedensów. Ostra kontrowersja między probabilistami a rygorystami zakończyła się kompromisem i spowiednikom zalecono stawianie łagodnych wymagań.

W związku w rozwojem jezuickich misji w Azjii wynikł poważny spór. Misjonarze, głosząc podobieństwo między chrześcijaństwem a konfucjanizmem, wprowadzili do liturgii elementy chińskich modlitw i ceremonii( tzw. ryty chińskie). Podobna sytuacja miała miejsce w Indiach- ryty malabarskie. Watykan powołał specjalną komisję do zbadania sprawy. W roku 1704 i 1715 praktyki te zostały zakazane, a ostatecznie potępione w 1742 r. Oskarżano jezuitów o synkretyzm, w końcu misje w Azji upadły. Wewnątrz kościoła występowały dążenia : a) narodowe

b) regalistyczne

c) gallikańskie, tu : królewskie, biskupie, proboszczów. Ruch ten miał miejsce we Fracji. Najważniejszy był gall. Proboszczów, próbowali oni uzyskać niezależność od Rzymu w kwestii wyboru biskupów- koncepcja demokratycznego narodowego kościoła.

Jansenizm wywodził się z augustiańskiego nurtu doktryny chrz., tyle, że był pesymistyczny, dramatyczny, iluministyczny. Główne tezy:

- znikomość człowieka wobec Stwórcy

- predestynacja

- rygoryzm obrzędowy i etyczny

( - łaska i wolna wola- tylko w początkowym stadium ruchu w XVII w.)

Janseniści nie oderwali się od kościoła, ale papiestwo ich wyklęło w 1653. Podporządkowali się warunkom narzuconym przez Rzym, ale pozostali wewnętrzną frondą. Kolejna bulla z 1713 potępiała ich antyklerykalizm i wystąpienia antykurialne i antyjezuickie.

Różne były nurty w jansenizmie, od fanatycznych po adeptów kartezjanizmu i uczonych, oddzielających wiarę od wiedzy. Wszystkich łączyła krytyczna postawa wobec stosunków panujących w kościele. Jansenizm przenikał z Francji do Italli, Belgii, Rzeszy. Dążyli do zreformowania kościoła i krzewieniu surowej moralności zamiast obrzędowości.

W świecie protestanckim największą organizacją kościelną był anglikański Kościół episkopalny. Jego szefem był abp Canterbury i prymas Anglii, zwany alterius orbis papa. Episkopat był uzależniony od władzy królewskiej, praktycznie zwierzchnią władzę nad kościołem miał parlament, teoretycznie król. Trwały dyskusje dot. stopnia zależności kościoła od państwa. Episkopat był uległy, a niższe duchowieństwo dążyło do niezależności. Najwybitniejszym przedstawicielem ang. integryzmu był Charles Leslie, autor Autor J. Szaniawski Dwa teatry, bohater epizodyczny; małomówny dramaturg z nieodłączną fajką, twórca katastroficznej, fantastycznej sztuki, nie pozbawionej jednak realizmu. Postać jest prawdopodobnie... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum dzieła

" Sprawa królewskości i kapłaństwa" z 1700r. W 1717 r. spór zakończył się zwycięstwem państwa. Od 1734 r. przepisy kościelne obowiązywały lud tylko wtedy, gdy były one ratyfikowane przez parlament, w 1753 parlament uchwalił prawo małżeńskie, wkraczając w ten sposób w odwieczną dziedzinę kompetencji duchownych. Biskupi Canterbury uważali się za przywódców całego protestanckiego świata. Miejscowi dysydenci byli dyskryminowani, mimo to wykazywali dużą aktywność, np. zakładali własne uczelnie w Northampton, Warrington, Hackney. W 1727 ministrowie prezbiterianów, baptystów i independentów założyli Powszechny Związek Dysydenckich Ministrów Protestanckich Trzech Wyznań. Spośród nich pochodziło kilku szeryfów Londynu, represje ucichły i dysydenci stracili swoją gorliwość. Wielu przeszło na anglikanizm. Rządzący tym kościołem byli już tolerancyjni, ale unia dynastyczna z Hanoverem nie przyniosła za sobą unii kościołów, a królowie Jerzy I i II pozostali luteranami. William Wake (1657- 1737) był prymasem Anglii w latach 1716- 1737. Jego działalność przypada na okres sojuszu ang.-fr. i aktywnej polityki ang.- hanowerskiej na terenie Rzeszy. Starał się doprowadzić do ugody między kościołem angl. i gallikańskim we Francji., aby oderwać ją od Rzymu. Chciał też zjednoczenia luteran i kalwinistów. Teolodzy szwajcarscy pracowali nad ustaleniem zasad w takiej unii wyznaniowej. Pomysł podobał się Fryderykowi Wilhelmowi, który dyskutował z Wake'm o unii kościelnej ang.-pruskiej, ale najpierw musiałby zjednoczyć wyznania w samych Prusach. Suma sumarum nic z tego wyszło.

W Niemczech ośrodkami dyskusji na temat stosunku państwo- kościół były uniwersytety. Opozycja była jednak słaba, a luteranizm niem. głosił zwierzchność książęcą. Szerzył się tam naturalizm i racjonalizm. Naturalizm uzasadniał absolutyzm Absolutyzm (z łac. absolutus - zupełny, całkowity), monarchia absolutna. Jest to forma ustroju polegająca na przejęciu przez panującego całkowitej i niepodzielnej władzy. Monarcha absolutny sam wydawał prawa,... Czytaj dalej Słownik historyczny prawem natury, a racjonalizm jako jedyny autorytet uznawał Pismo. Kościół stał się zbiurokratyzowany. Występował tam ruch ortodoksyjny zwany pietyzmem. "Początki wywodzą się z sekciarskiego fermentu wśród holenderskich kalwinistow i hiszpańsko- francuskiego kwietyzmu."( buty spadają, nie?) = odnalezienie pokoju przez całkowite zdanie się na wolę Bożą. Ogniskiem był Frankfurt n/M, gdzie sławę zyskał Philip Jakob Spener i jego collegia pietatis, poświęcone wspólnej modlitwie i komentowaniu Biblii. Jego kontynuatorem był August Francke, który przeniósł stolicę ruchu do Lipska, a potem do Halle, organizując podobne szkoły: dla dziewcząt, kolegia nauczycielskie i dobroczynne dla najbiedniejszych. Kładł nacisk na mat., hist., geogr. oraz dyscyplinę. Ośrodek w Halle promieniował na resztę EU. Główne założenia pietyzmu to: purytańska moralność, żywa pobożność, skłonność do wizjonerstwa i mistycyzmu.

Odmianą pietyzmu stał się ruch braci morawskich. Wywodzą się z anabaptystów prześladowanych przez władze austriackie. Opiekuna znaleźli w osobie hr. Nikolausa von Zinzendorf, gorliwego ucznia Francke'a. Przyjął ich w swoich dobrach w Saksoni i założył im osadę Herrnhut. Stał się religijnym dyktatorem gminy, którą poddał rygorystycznej dyscyplinie. Ustanowił liturgię i ogłosił się bp morawskim., luteranizował braci. W 1737 władze go wygnały, ale zmieniło to jedynie charakter ruchu na misyjny.

3. naturalizm, deizm, masoneria

Obok religii objawionej uznawano istnienie religii naturalnej, wywodzącej się z "objawienia pierwotnego". Rel. naturalna miała być punktem wyjścia dla wszystkich nie objawionych rel., czyli tych "fałszywych". W XVII i XVIII w. udowadniano powszechność rel. nat. aby w ten sposób wykazać "słuszność" chrz. Ale: apologeci nowego kierunku zmierzali niebezpiecznie ku ortodoksji, twierdząc, iż skoro rel. nat. posługuje się powszechnymi prawami etycznymi to ich objawienie staje się niekonieczne. Człowiek może dojść do podstawowych praw rel. kierując się "naturalnym światłem rozumu". Ten tok myślenia prowadził do deizmu. I dalej: skoro w różnych religiach można znaleźć podobne elementy i godne uwielbienia święte nauki, to nadrzędne staje się "objawienie pierwotne" i można przyjąć pluralizm równorzędnych objawień, a to się nazywa synkretyzm.

W XVI w. deizmem nazywano antytrynitaryzm, ale ojczyzną nowożytnego deizmu jest Anglia XVII / XVIII w. Teorię stworzył lord Edward Herbert of Cherbury ( 1583- 1648). Wg niego rozum poznaje prawdy rel., które mają charakter powszechny i są wspólne dla wszystkich ludzi. Nie odrzucał objawienia, ale kwestionował jego zgodność z rozumem. Nie odszedł on od chrz., ale uczynili to jego następcy, którzy jak to bywa z naśladowcami realizowali własne koncepcje. Kontrowersję deistyczną zapoczątkował John Toland, który w swoim traktacie odrzucił cuda i uznał, ze Bóg może działać tylko w zgodzie z ludzkim rozumem. Wszyscy kontynuatorzy, mimo poważnych różnic zdań, przyjęli zasadę wolnomyślicielstwa, która miała doprowadzić do wytworzenia właściwego obrazu Boga i rozumnej interpretacji Pisma ( bardziej krytycznie odnosili się do Starego Testamentu niż do Nowego). Niektórzy propagowali wyraźnie antychrz. kierunek deizmu( rzemieślnik- samouk Chubb) i rezerwowali go tylko dla warstw wyższych, masom przyznając rel. objawioną. Częstsze były jednak postawy "pojednawcze" z anglikanizmem, uzupełniając pewne kwestie, np. odrzucenie wiecznego potępienia.

Początki wolnomularstwa sięgają dalekiej i mglistej przeszłości. Zaczęło się od zrzeszania się ludzki konkretnych zawodów w "zwiazki zawodowe", które strzegły tajemnic fachu. Początkowo do bractwa masońskiego mogli należeć tylko murarze i architekci, potem przyjmowano ludzi nawet spoza zawodu, pragnących zdobyć wiedzę. Znaleźli się więc tam fizycy, alchemicy, ezoteryczni filozofowie. Była to tzw. masoneria operatywna, a jej kres przypada na rok 1702, kiedy to architekt ang. Christopher Wren zrzekł się funkcji wielkiego mistrza londyńskiej loży św. Pawła. Wtedy loża otwarła się na wszystkie zawody. Początki nowoczesnej masonerii spekulatywnej przypadają na rok 1717, kiedy utworzono hierarchię. Wcześniej bractwa łączyły więzy solidarności i obowiązywała zasada "wolny mularz w wolnej loży". W 1717 cztery Cztery Liczba cztery symbolizuje wszechświat materialny, cztery pory roku, cztery strony świata, cztery kwadry księżyca, cztery wiatry, cztery wieki ludzkości, cztery rzeki Hadesu, cztery konie Apokalipsy,... Czytaj dalej Słownik symboli literackich loże londyńskie połączyły się Wielką Lożę Anglii i wybrali wielkiego mistrza, którego władzy podlegali wszyscy bracia. Na wykształcenie się wolnomularskiej doktryny wielki wpływ miał wlk. Mistrz Teofilius Desaguliers, syn hugenockiego emigranta z Fr., londyński pastor, prawnik, fizyk, matematyk, kumpel Icka Newtona. W 1723 Wlk. Loża Anglii otrzymała konstytucję, którą na podstawie starych regulaminów i tradycji wolnomularskich opracował James Anderson :

- zachowano cechowy podział na stopnie

- ustalono tajemniczy i symboliczny rytuał bractwa

- ustalono ezoteryczne drogi, którymi spływa na nich mądrość Adama

Masoneria nie utrzymała się jako organizacja jednolita i nie stworzyła zwartej doktryny religijnej. Powstały różne ryty, a treść wtajemniczeń była mglista. Przysięgę masońską można było składać na księgę świętą( Koran, Konfucjusz, Biblia Biblia jedno z najważniejszych źródeł kultury europejskiej, zarówno w sferze religijno-moralnej (dla ludzi wierzących Biblia jest Świętą Księgą, zbiorem prawd objawionych i przykazań, uczących jak... Czytaj dalej Słownik historyczny ; whatever). Dało to świetne podłoże do rozwoju wszelkich synkretyzmów. Wreszcie loże zrzeszały wszystkich heterodoksów, różokrzyżowców, mistyków, okultystów, itd., itp.. Ideologię masońską można sprowadzić do kultu Wszechmocnego Architekta oraz humanitarnej etyki i zasady powszechnego braterstwa ludzi. Ruch miał najwięcej zwolenników wśród elit. Masoneria została potępiona w 1738 r. przez Klemensa XIII, a potem w 1751 przez Benedykta XIV. Mimo to szerzyła się dalej.

4. OJCOWIE OŚWIECENIA : Icek Newton

J. Locke

Fontenelle

Shaftesbury

Mandeville

Bayle

Rozwój nowożytnej nauki prowadził przez oddzielenie od scholastycznej filozofii poszczególnych nauk. Najdłużej związane z filozofią pozostawały nauki przyrodnicze. Emancypację nauki zapoczątkował Icek N.

  1. Isaac NEWTON ( 1642- 1727)

Wychowanek i profesor uniwersytetu w Cambridge; od 1703 przewodniczący Royal Society, matematyk, fizyk, astronom. Sformulowal zasady mechaniki i prawo powszechnego ciążenia. Miał też genialne osiągnięcia w dziedzinie optyki i mat. Najważniejszym jego odkryciem jest powszechna teoria ruchu. N. był w równej mierze naukowcem co filozofem, tyle, że w jego przypadku to nie filozof zajmował się nauka, ale naukowiec zaczął formułować prawa ogólne- filozoficzne. N. nie zgodził się z Kartezjuszem. Uważał, że nie istnieje prawo zachowania energii, oraz że bez ingerencji Boga wszystko kiedyś by zanikło. Przeciwstawił kartezjańskiej idei rozciągłości swoją koncepcję ingerencji Boga w nasz świat poprzez niematerialną absolutną przestrzeń. N. wyprowadził z przyrodoznawstwa argument przemawiający za istnieniem Boga i dlatego zajął 1.miejsce wśród argumentów stosowanych w XVIII w. Równocześnie opowiada się za deizmem teologicznym = że Bóg jest zegarmistrzem, ale sam N. nie był deista tylko teistą = stałe opatrznościowe kierowanie świata przez Stwórcę. Dzieło : Matematyczne zasady filozofii przyrody - 1687. Ps: Icek twierdził ,że Bóg przed stworzeniem świata wypoczywał.

  1. John LOCKE ( 1632- 1704)

z wykształcenia lekarz, Po rewolucji 1668 wrócił do Anglii. L. chciał empirycznie zbadać umysł ludzki. W Rozważaniach dot. Rozumu ludzkiego przeciwstawił się kartezjańskiej koncepcji idei wrodzonej, twierdząc, że rozum człowieka nowonarodzonego to jest tabula rasa. Twierdził również, że: 

- nie ma nic w umyśle, czego by nie było wcześniej w zmyśle

- najważniejsza jest intuicja

- empiryzm

- stworzył podstawy psychologii.

- negował istnienie wrodzonych zasad moralnych

- dyrektywy moralne L. zgodne były z chrz. etyką- dopuszczał sankcje pozagrobowe

- cnota przynosi szczęście prawdziwe

- prawdy moralne wynikają z praw natury

- pedagogika: lekceważenie dla wiedzy książkowej, a nacisk na rozwijanie zdolności i praktycznych umiejętności: niestety szkoła ta przeznaczona była tylko dla dżentelmenów, chociaż były plany, aby ubogie dzieci Dzieci Z. Nałkowska Medaliony - Dorośli i dzieci w Oświęcimiu, bohaterowie autentyczni; dzieci przybywające do Oświęcimia nie miały wielkich szans przetrwania. Mniejsze i słabsze natychmiast kierowano... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum zapracowały na swoją edukację np. przędzenie za jedzenie.

- polityka: List o tolerancji , Dwa traktaty o rządzie - własność jest prawem naturalnym, własność uzyskał człowiek dzięki pracy i dlatego państwo nie powinno w to ingerować; wielkim celem, dla którego ludzie stworzyli państwowość jest bezpieczeństwo; prawa fundamentalne: życie, wolność, własność. Wszyscy ludzie są wolni wobec prawa. Państwo powinno pozostać neutralne również w dziedzinie religii. Z powszechnej tolerancji wyłączył L. katolików jako podległych papiestwu i ateistów. Obywatele są zobowiązani do posłuszeństwa rządowi dopóki sprawuje on władzę zgodnie z prawem natury i normami pozytywnymi oraz nie narusza ustanowionych przez władzę ustawodawczą praw. Gwarancję praw widział w podziale na władzę ustawodawczą i wykonawczą. Rząd przekraczając granice legalności zrywa umowę społeczną i przestaje być rządem. Jest zwolennikiem liberalizmu, jego poglądy inspirowały np. Deklarację Niepodległości.

  1. Anthony lord SHAFTESBURY ( 1671 - 1713)

Był synem wychowanka Locka, pochodził z rodziny przesiąkniętej duchem tegoż filozofa. Głosił:

- tolerancje i liberalizm

- wolność słowa

- "najprostsza droga do obłędu prowadzi przez system" => celem filozofii jest poznanie człowieka i nauczenie go sztuki życia

- ściśle połączył etykę z estetyką

- odrzucenie dogmatu o skażeniu duszy przez grzech pierworodny i o łasce odkupiającej winy=> racjonalistyczna krytyka doktryny chrz. Odrzuciła wszystko co pachniało cudem lub było niezgodne z rozumem lub było niezgodne z poczuciem sprawiedliwości

- piękno i dobro, które tkwią w naturze można osiągnąć przez kontemplację

- "Bóg nie był ani prawodawcą ani sędzią"

- zdobywa się doskonałość przez życiową wirtuozerię

- naturalnym popędem jest dążenie do osobistego szczęścia itd.

- zapoczątkował Szkołę Entuzjastów, której pryncypałowie rozwinęli doktrynę o zmyśle moralnym-jako władzy psychicznej pozwalającej poznawać dobro. Zmysł moralny próbowano utożsamiać z sumieniem, wywołało to bowiem ostry sprzeciw.

  1. Bernard MANDEVILLE ( 1670 - 1733)

Rubaszny i cyniczny bywalec londyńskich tawern. Zupełnie różne poglądy od w.w.

Wywodził się z hugenockiej diaspory, z zawodu był lekarzem. Głosił :

- skrajny egoizm natury ludzkiej, której obce jest pojęcie dobra i zła.

- moralność jest wymysłem polityków i prawodawców

- Bajka Bajka gatunek literatury dydaktycznej; utwór pisany prozą lub wierszem, którego bohaterami są najczęściej zwierzęta, ludzie bądź przed- mioty. Przedstawiona w bajce historia jest pretekstem do wypowiedzenia... Czytaj dalej Słownik terminów literackich o pszczołach - połączone egoizmy jednostek żyją w harmonii; generalne opieprzenie wszystkiego i wszystkich. Wywoływał skandale.

  1. Pierre BAYLE ( 1647 - 1706)

Hugenota osiadły w Holandii; pod wpływem przykrych doświadczeń z czasów wojen religijnych uważał kościół za źródło znieprawienia, sam zmieniał wyznania, aż w końcu został ateistą i próbował przekonać wszystkich, że ateista też może być uczciwy; przedstawiciel sceptycyzmu i relatywizmu. Wrogiem prawdy jest mistyfikacja i dogmat. Napisał 4-tomowy Słownik historyczno- krytyczny, który stał się "biblią filozofów". B. został szybko wyklęty, ale zwolennicy zręcznie rozwinęli podziemne drukarnie. W tym mieści się postać zafajdanego wsiockiego proboszcza, Jean Meslier, który filozoficzny materializm połączył z komunizmem.(sorry ale mam kryzys)

  1. Bernard FONTENELLE ( 1657 - 1757)

Poeta, dramaturg, eseista, filozof. Sekretarz Akademii Francuskiej

- przyjął metodę i fizykę Kartezjusza, odrzucił metafizykę

- nawrócony na empiryzm

- głosił emancypację nauk=> pozytywistyczny scjentyzm

- elegancki sceptyk w stosunku do religii

- Rozmowy o wielości światów

- propagator idei postępu

5. Postawa koncyliatorska i nowa filozofia szkolna

LEIBNIZ i LOCKE

Wśród intelektualistów przełomu XVII i XVIII w. najbardziej zakręcony był Leibniz .

Urodzony i wykształcony w Lipsku, dyplomata w służbie elektora palatynatu. Zajmował się:

Mat., fiz., logiką formalną, językoznawstwem, filozofią, oraz prawem, historią, teologią, medycyną.... i alchemią. Ponieważ uważał, iż w każdym poglądzie tkwi cząstka prawdy i że można połączyć przeciwne sobie systemy, najpierw próbował połączyć Arystotelesa z Platonem, potem chciał zjednoczyć Niemcy, Europę i całą ludzkość. Wykorzystując zasadę koncyliatorską chciał sformułować powszechny system systemów. Utrzymywał bliskie kontakty z niem. książętami oraz elitą intelektualną. Żywo interesował się religiami i chciał doprowadzić do zwołania soboru powszechnego wszystkich wyznań, który by sformułował powszechne wyznanie wiary. Chciał przez sieć szkół uczynić z Rosji pomost kulturowy między EU a Chinami.

Filozofia:

- był twórcą ostatniego systemu metafizycznego -

- racjonalista ( ostro polemizował z Lockiem)

- opowiadał się za względną autonomią porządku ludzkiego = absolutnie Bóg nie jest zegarmistrzem, bo nie byłby doskonały

- panuje ciągłość zjawisk, wcześniej przez Adonaj ustanowiona

- każde zjawisko jest przejściem między innymi zjawiskami = prawo ciągłości

- teodycea - połączyć doskonałość Boga z istnieniem zła z wykorzystaniem zasady sprzeczności i racji dostatecznej. Istnienie innych światów jest logicznie niesprzeczne, a więc możliwe. Istnienie naszego świata jest racją dostateczną. Istnienie takich czy innych światów leży w kwestii Boga. Potrzebny jest tamten świat, żeby nasz, przez dobro mógł się doskonalić. Warunkiem istnienia zła jest ludzki wolny wybór. Na ziemi istnieje najmniej zła, tyle tylko, ile jest konieczne do zachowania harmonii. => obrona doskonałości dzieła Bożego

Optymizm L. nie przekonał przedstawicieli radykalnego i sceptycznego nurtu oświecenia.

W kulturze XVIII w. Leibniz często utożsamiany był ze swoim uczniem Wolffem.

Christian WOLFF ( 1679 - 1754) pochodził z Wrocławia. Popadł tam w konflikt z pietystami o został wygnany z Prus. Objął katedrę w Hesii i zgromadził rzesze zwolenników. Zakładali oni "towarzystwa miłośników prawdy". W 1737 było ich już 107. Fryderyk II cofnął banicję i Wolff wrócił do Halle. Wkrótce jego uczniowie objęli prawie wszystkie katedry niem., a samego filozofa nazwano nauczycielem Niemiec. Jego poglądy promieniowały na całą EU. Mistrz co roku wydawał podręcznik. Treść była kompromisowa, łącząca racjonalizm i naturalizm z szacunkiem dla religii pozytywnej. Forma wykładu była schematyczna, dogmatyczna i scholastyczna, przez co zrozumiała dla wszystkich. Przeprowadził klasyfikację nauk- logikę i mat., jako najbardziej kształtujące sprawność umysłu. Pozostale nauki podzielił na teoretyczne ( ontologia, teologia) i praktyczne ( etyka, polityka, ekonomia). Drugi podział na nauki filozoficzne i historyczne. Ten podział na nast. dziesięciolecia stał się obowiązującym w szkole. Dzięki niemu niemiecka filozofia szkolna wyprzedziła (choć na krótko) francuską i angielską.

6. Nauki humanistyczne.

Naturalizm, erudycja, historyzm

W humanistyce I poł. XVIII w. występowały 2 główne orientacje: naturalistyczna i historyczna. Szkoła prawa natury i szkoła religii naturalnej uprawiały doktryny dogmatyczne, były powszechnie uznawane przez racjonalistów, a wywodziły się od Herberta z Churbury, Thomasiusa, przejęte przez szkołę Wolffa. Dwie główne orientacje nie były sobie przeciwstawne, różniły się natomiast postawą. Erudycja tych drugich przekładała się na historiozofię, a spory historiozoficzne łączyły się ze sporami światopoglądowymi.

Postep osiągnięto w dziedzinach:

Bibliotekarstwo, edytorstwo Edytorstwo prace związane z wydawaniem tekstu drukiem.
Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych
źródeł, krytyka tekstów oraz filologia klasyczna, archeologia, egzegeza biblijna ( darujemy sobie nazwiska, nie? Jak nie, to str.297).

- "pomniki prawa" : Volumina legum Staś Konarski

Codex Diplomaticus Maciuś Dogiel

- sprzeciw włoskich antykwatystów wymierzony w regalistów:

Historia cywilna Królestwa Neapolu Pietro Giannone

Oraz: Lodovico Muratori i Scipione Maffei

- historycy: Gianbattista Vico - królewski historiograf, zajmował się też filologią klasyczną. Powiązał stosunki religijno- językowe z całokształtem wydarzeń hist. EU i opisał ten swój system historiozoficzny w Principi di una scienza nuova ( Nauka nowa- trochę niedokładne, ale może ujdzie). Wg niego człowiek jest istotą, która kieruje się instynktem i społecznym zmysłem., jednocześnie tworzy jednolite instytucje np. język, prawo, religię. Historię ujmował rozwojowo, ale jako hist. osobnych cywilizacji. Historia każdej z nich przechodzi: epokę bogów, bohaterów i ludzi. Po zakończeniu się cyklu następuje rozpadnięcie się społeczeństwa i powrót do początku i tak w kółko.

Teologia chrz. była bardzo historyczna, wysuwano ciągłość hist. od początku świata, założenia zakonu, zreformowania go i teraz nastąpił okres oczekiwania na dokończenie w.w. cyklu. Przedstawiciele tego toku myślenia: Jacques Bossuet Uwagi nad historią powszechną.- jego poglądy były tradycyjne tzn. uważał, że monarchia Ludwika XIV jest najbliższa boskiej intencji, uznawał wszelką władzę, która jest tradycyjna i trwała. Krytykowałi go "oświeceni", bo był przedstawicielem "starego ładu". Polskim bossuetem był Szymon Majchrowicz - jezuita, który w ten sposób tłumaczył "złotą wolność".

We Francji miał miejsce spór nowożytników ze starożytnikami, czyli germanistów z romanistami. Ojcem germanizmu fr. był Francois Hotman ( XVI w.), który broniąc zasady suwerenności ludu i prawa do stawiania oporu władzy, wysunął mit o Frankach, którzy przynieśli wolność ujarzmionym przez Rzymian Gallom. (geneza Aterixa i Obelixa). Był naturalnym sprzymierzeńcem opozycji, która próbowała załatwić Ludvika XIV. Był to ruch antykościelny. Jego przeciwnikiem myślowym był Jean Baptiste Dubos, inicjator szkoły "romanistów". Dowodził, ze Frankowie nie byli zdobywcami, ale że kolaborowali z Rzymianami i że wywodzą się z galloromańskich, katolickich korzeni.

7. Literatura i publicystyka

a) Francja

Dwor wersalski przestał być ogniskiem monarszego mecenatu, ale pozostała W Paryżu Akademia Francuska, kwitły salony literackie markizy de Lambert, księżnej du Maine,... . Literatura fr. była mniej dworska, a salonowa - "ton elegankiej frywolności".

Klub polityczno literacki: Klub Antresoli- zał.: Charles Saint- Pierre był przeciwnikiem zakonów i celibatu księży, wywalili go z Akademii, wszystko chciał reformować od kościoła i państwa po gramatykę o ortografię. Autor Projektu Wieczystego Pokoju z r. 1713.

Rozwinęła się publicystyka literacka i moralno- obyczajowa.

Literatura: Alain Rene Lesage : Przypadki Idziego Blasa - lit. klasyczna, plebejski styl i humor podniósł do poziomu wlk. sztuki , rozwinął teatr jarmarczny. Jego kumpel po fachu: Piron.

b) Anglia

Tu rozpoczyna się nowa epoka w lit. EU. Oddziaływała mocno na Francję, były 2 prądy: postępowy(jeszcze mało popularny) i tradycyjny: Jean Baptiste Rousseau (1671 - 1741) -autor komedii i librett oraz Saint- Simon (1657 - 1755) - autor pamiętników oraz Louis Racine- ambitne poematy religijno- dydaktyczne.

Wraz z wypędzeniem Stewartów nastąpił upadek lit. Dworskiej. Rewolusja głosiła odnowę moralności. Rozwinęła się satyra obyczajowa, dzieła etyczne i moralizatorskie.

W 1695 r. zniesiono w Anglii cenzurę prasy , co pociągnęło za sobą rozwój publicystyki i satyry politycznej : Reviev, Examiner, Athenian Mercury. Swift, Gay, Pope.

W latach 1711-12 Addison ze Steel'em wydawali Spectatora. Nie było to pismo polityczne, obaj panowie publikowali tam swoje eseje. Autorów cechował : optymizm, tolerancja rel. ostrożność w sądach, ale tez pochwała Anglii, rządu i wolności. Lansowali wzory osobowości, ale uważali, że władza powinna znajdować się w rękach bogatych, bo "nie ulegają pokusom pieniężnym".

- John Gay Opera Żebracza

- George Lilo zapoczątkował mieszczański dramat domowy

- Daniel Daniel ssak łowny z rodziny jeleniowatych, brązowawy w białe cętki, o łopatowatym porożu u samców, pochodzący z Azji Mniejszej, występujący w Europie i Afryce.
Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych
Defoe Przypadki Robinsona Cruzoe 1719

W angielskiej poezji była era augustiańska , czyli klasyczna. Przedstawiciel: Alexander Pope.

c) ważna była rola emigracji hugenockiej do Holandii, Anglii, Rzeszy=> rozwój filozofii, wolnomyślicielstwa. W Holandii Jean Le Clerc i Bayl'em redagował "Bibliotekę"- magazyn wszelkiej religijnej i politycznej nieprawomyślności.

d) Italia

Powstała w Rzymie Akademia Arkadyjska w 1690r. oraz szkoły kultury. Celem było zwalczanie barokowego złego smaku, dbali o poprawność formalną i o prostotę. Ożywili poezję liryczną. Wpływy AA widoczne były w Hiszp., PL, Portugalii.

Pisarze: Scipione Maffei tragedia Merope

Pietro Metastaso poeta liryczny, autor tekstów operowych

e) Holandia

moralista: Justus van Effen Hollandsche Spectator

8. Sztuki plastyczne

W schyłku XVII w. można wyróżnić 5 ośrodków mających swe własne style:

- > w Italii i Hiszpanii 2 różne odmiany baroku

-> we Francji i Anglii klasycyzm bliski tradycjom antyku

-> w Holandii klasycyzująca praktyczna architektura mieszczańska

Kraje monarchii habsb. oraz Polska i kraje skandynawskie były terenem wpływów włoskich i francuskich.

Na przełomie XVII i XVIII w. wykształcił się barok hiszp. zwany churrigueryzmem !

Nazwa pochodzi od twórcy : Jose' Churriguera. Nie wprowadził zmian architektonicznych ale fantazyjną dekorację, piętno egzotyki. Przykład: kaplica Vera Cruz

Styl włoski i francuski był bardziej wyważony, ale za to monumentalny i powszechnie akceptowany. Przykład: restauracja pałacu królewskiego w Madrycie.

Pojawiły się zapowiedzi rokoko zwłaszcza w płd. Niemczech, Czechach, Austrii.

=>Najwybitniejsi przedstawiciele XVII / XVIII w. we Włoszech:

Rzym: Carlo Fontana - architekt

Turyn ( także Lizbona, Madryt) : Filippo Juvarra- uczeń Fontany

=> rokokowa fantazja:

Rzym: Schody Hiszpańskie 1721- 1725

Trevi: fontanna

Venezia: kościół jezuitów

Malarstwo- iluzjonistyczne, fantastyczne, teatralność,

=>Mistrzowie malarstwa religijnego:

Giuseppe Crespi - mistyczny nastrój, ciemna, światłocieniowa tonacja

Giovanni Piazzetta(uczeń w.w.)

Za Ludwika XIV francuska architektura i malarstwo poszły innymi drogami.

- portrecista dworski : Hiacynt Riguard

- rubensizm: Antoine Wtteau- miał wielu naśladowców, dla nich liczyła się sielskość i baśniowe kolory, itd.

I płd. XVIII w. Niemcy:

Zmierzali do stworzenia własnej wersji baroku połączonej z gotycką strukturą i wybujałą ornamentyką renesansową. Wojna XXX- letnia zahamowała ten proces. Udało im to się z końcem stulecia. Architekci gięli mury w kształt falisty, roztańczyli rzeźby, iluzjonistyczne polichromie. Z czasem indywidualną inwencję twórczą zastąpiło kosmopolityczne rokoko.

Stolicą późnego baroku stał się Wiedeń. Działali tu: Fischer von Erlach : pałac w Schonbrunn oraz L. von Hildebrandt : belweder.

Region baroku naddunajskiego obejmował : Niemcy, Bawarię, Czechy, Morawy, Śląsk, Tyrol,

Szwajcarię, Węgry, Bawarię i Polskę. Sławni twórcy: Neumann.(dalej nie wymieniam bo uważam że to nie ma sensu, a i tak nikt się tego nie będzie uczył!)

Ważną rolę odgrywał mecenat dworu i kościelny.

Sztuka w Polsce nie zaznała ani ożywienia ani załamania. Mecenat Augusta II zrobił swoje. Późny barok harmonijnie się rozwijał, zdominowany przez wpływy włoskie.

W Anglii gotyk zachował żywotność aż nadeszła moda na neogotyk. W architekturze miejskiej-m prostota jak w Holandii, domy bogatych aż tak się nie wybijały, w architekturze pałacowej i kościelnej panował styl palladiański (włoski).

- Christopher Wren - architekt miejski, wg jego planów odbudowano miasto po pożarze w 1666 r. + katedra św. Pawła. Nie pociągała Anglików bujność baroku ani elegancja rokoko. Jeśli chodzi o malarstwo to Ang. żywiła się importem głównie z Holandii.

W tym okresie rozpoczął swoją działalność jedyny oryginalny: Wiliam Hogarth- portrecista, grafik, także satyryczny, malował cykle scenek obyczajowych, które powielał na miedziorytach. Najsłynniejsze to: kariera kurtyzany, kariera marnotrawcy. Zapowiada się karykatura i ilustracja.

Nastepny punkt wszystkim absolwentom szkół muzycznych dedykuję.

(uprasza się o niemiętolenie kartek, nieplucie na strony i niewyżywanie się na niewinnych przedmiotach)

9. MUZYKA I BALET !

Muzyka włoska przeżuwała pyszny rozkwit! Przodownicy pracy wokalnej z Venezii nie mieli sobie równych- Antonio Loti, Benedetto Marcello. Największym jednak uznaniem cieszył się Antonio Vivaldi ! Choć był autorem licznych oper, arii, kantat i kościelnych utworów wokalnych, to jednak zasłynął w dziedzinie muzyki instrumentalnej! Wenecka opera przycichła, zagłuszona przez neapolitańskie bel canto. Alessandro Scarlati zrewolucjonizował kantatę i operę wprowadzając melodyjność i wirtuozerię.

Włoscy lutnicy osiągnęli perfekcję w dziedzinie produkcji skrzpiec. Arcymistrzem był Antonio Stradivari. Dlatego też najlepsze skrzypeczki przyjęły nazwę stradivariusów. Stopniowo nastąpił podział na cantata da chiesa i cantata da camera.

- Arcanello Corelli - stworzył sonatę solową na skrzypce

- transkrypcją utworów na skrzypce Vivaldiego zajmował się nie kto inny jak nasz ukochany zafajdany Jasiu Sebo Bach.

- przodownik Gotfryd Silbermann rozpoczął masową produkcję fortepianu młoteczkowego!

Hamburg był drugim miastem po Venezii, w którym otwarto publiczny teatr operowy(1678)

Georg Friedrich Haendel (1658 - 1759) ur. W Halle, debiutował jako organista, dorobił się w Hamburgu, gdzie został kierownikiem orkiestry operowej i pisał pierwsze opery. Osiadł na stałe w LondynieZarzucając stopniowo operę poszedł do monumentalnej muzyki kościelnej. unieśmiertelnił się jako twórca potężnych oratoriów. Odnowił ang. muzykę wokalną.

Jaś Sebo Bach (1685 - 1740) ur. W Eisenach w Turyngii.- organista z dziada pradziada w służbie na kościele. Osiadł na stałe w Lipsku. Tytuł Nadwornego Kompozytora Króla Polskiego nadał mu August III. Za życie niewiele publikował, trochę o nim było słychać w Niemczech, ale poza granicami było głucho. Jego muzykę doceniono dopiero w XIX w.

Najdoskonalszy kształt suicie organowej nadał Francois Couperin zwany Wielkim.

Pochodził z rodziny organistów i pod tym względem był mało oryginalny- też został organistą.

Charakteryzował się: doskonałą techniką, bogactwem barw dźwiękowych, tonalną harmonika i nastrojowością wyrażoną językiem muzyki poetyckiej. Swoim suitom nadawał tytuły dzieł literackich, były to tzw. ordres.