Dodaj do listy

Kościół w średniowieczu i jego znaczenie.

Dzieje Kościoła w średniowieczu obejmują wiele zagadnień. Należy bowiem sięgnąć do początków chrześcijaństwa w Europie, co wiąże się jeszcze z historią Cesarstwa Rzymskiego oraz Cesarstwa Bizantyńskiego. Średniowiecze było także okresem szerzenia się chrześcijaństwa w Europie. Zostało ono przyjęte w państwie Franków. Kościół odgrywał w średniowieczu ważną rolę polityczną, a papieże mieli swoją siedzibę w Państwie Kościelnym. Ze względu na tę polityczną rolę Kościoła nie można pominąć takich zagadnień jak koronacja Karola Wielkiego na cesarza, następnie cesarską koronację Ottona I, konflikt między papiestwem i Cesarstwem o inwestyturę, spory między papiestwem a cesarzami niemieckimi, czasy tzw. "niewoli awiniońskiej Kościoła". Ze względu na ogromny wkład Kościoła w ukształtowanie kultury średniowiecza, nauki oraz stosunków społecznych ważne są zagadnienia dotyczące także i tych dziedzin (np. renesans karoliński).

Kluczowe znaczenie dla dziejów chrześcijaństwa miał końcowy okres istnienia Cesarstwa Rzymskiego. Za panowania cesarza Konstantyna Wielkiego na mocy tzw. edyktu mediolańskiego313 r., religia chrześcijańska została uznana przez państwo za równą z kultami pogańskimi, a chrześcijanie mogli swobodnie wyznawać swą wiarę, nie obawiając się prześladowań i represji. Przed tym ważnym dokumentem chrześcijanie spotykali się z niechęcią i wrogością, ponieważ sprzeciwiali się braniu udziału w kultach pogańskich. Kolejny krok uczynił cesarz rzymski Teodozjusz Wielki, który w 380 r. ogłosił, że chrześcijaństwo jest religią panującą w całym Cesarstwie. Miało ono wówczas za sobą tylko cztery Cztery Liczba cztery symbolizuje wszechświat materialny, cztery pory roku, cztery strony świata, cztery kwadry księżyca, cztery wiatry, cztery wieki ludzkości, cztery rzeki Hadesu, cztery konie Apokalipsy,... Czytaj dalej Słownik symboli literackich wieki historii. Kościół zyskał więc opiekę państwa i mógł swobodnie budować i rozwijać swoje wewnętrzne struktury.

Kiedy w 476 r. Cesarstwo Zachodnio-Rzymskie zakończyło swe istnienie, jedyną instytucją posiadającą własne struktury i sprawną organizację stał się Kościół. Po upadku imperium rzymskiego Rzym - siedziba głowy Kościoła, papieża, otoczony został przez plemiona germańskie i zmuszony do szukania sojuszników. Sojusznikiem tym stali się Frankowie, których władca Chlodwig przyjął w 496 r. chrzest. Sojusz tego władcy z Kościołem pomógł mu w dalszych podbojach. Poparcia władcy Franków udzieliło też Cesarstwo Wschodnio-Rzymskie (Bizantyńskie) ze stolicą w Konstantynopolu. Przetrwało ono upadek imperium rzymskiego i pozostawało najpotężniejszą siłą w ówczesnej Europie. Chrystianizacja nowych terenów przynosiła Kościołowi bardzo duże zyski. Powiększał się obszar oddziaływania Kościoła oraz jego majątek. Rosły dobra kościelne pochodzące z nadań, a Kościół stawał się powoli jednym z największych właścicieli ziemskich w średniowieczu. Kościół stał się zatem częścią systemu feudalnego. Duchowni oddawali dobra kościelne ludziom, którzy w zamian za ich użytkowanie zobowiązani byli do płacenia określonych świadczeń. Te kościelne nadania określano mianem prekariów (w jęz. łacińskim "precarium" oznacza prośbę).

Początek dynastii Merowingów dał Chlodwig, choć za jej legendarnego założyciela (protoplastę) uważa się Meroweusza. W VII i VIII w. pozycja władców z dynastii merowińskiej zaczęła jednak bardzo szybko słabnąć. Faktyczną władzę w państwie przejęli majordomowie, jak nazywano najwyższych urzędników w państwie. Jednocześnie w obliczu poważnego niebezpieczeństwa znalazło się papiestwo i Rzym. Papieże musieli szukać opieki wobec ekspansji Longobardów w Italii. Cesarstwo Bizantyńskie było wówczas zbyt słabe, a poza tym papiestwo znajdowało się w konflikcie z Bizancjum Bizancjum kolonia grecka założona w VII w. p.n.e. na europejskim wybrzeżu cieśniny Bosfor. Znaczenie miasta wzrosło w III w. n.e. za sprawą cesarza Septymiusza Sewera, który zaczął je rozbudowywać. Kiedy... Czytaj dalej Słownik historyczny (spór dogmatyczny). Jedynym poważnym sojusznikiem byli Karolingowie, którzy opanowali urząd majordoma w państwie Franków. W państwie tym władał wówczas przedstawiciel Karolingów - Pepin Krótki. Wciąż jednak legalną władzę w państwie posiadali przedstawiciele dynastii merowińskiej. W tej sytuacji Pepin Krótki zwrócił się do Zachariasza, ówczesnego papieża z zapytaniem, do kogo powinna należeć władza - do tego, kto ma realną wadze, czy do tego, który sprawuje tylko nominalne rządy w kraju (czyli Merowingowie). Papież uznał, że władzę powinni sprawować majordomowie. Niedługo później, w 751 r., Childeryk III, ostatni król z dynastii Merowingów, został pozbawiony tronu, a na nowego władcę Franków namaszczony został Pepin Krótki. Władza Karolingów zyskała więc moralne poparcie ze strony Kościoła. Nowy król odwdzięczył się papiestwu za to poparcie, wyruszając przeciwko Longobardom, o co zabiegał zresztą Stefan III, papież. Pepin pokonał Longobardów i odzyskał zajętą przez nich wcześniej Rawennę (egzarchat raweński). Zdobyte ziemie oddał papieżowi, tworząc tym samym podstawy terytorialne Państwa Kościelnego. Kiedy niedługo po swej klęsce, Longobardowie Longobardowie wędrówki ludów
Czytaj dalej Słownik historyczny
próbowali odbić utracone ziemie i oblegali nawet Rzym, Pepin wyprawił się w 756 r. przeciw nim po raz kolejny. Konsekwencją tej wyprawy było powiększenie terytorium Państwa Kościelnego. Pozostałością po tym Państwie jest w czasach obecnych suwerenne i niezależne Państwo Kościelne, którego terytorium ogranicza się jednak tylko do Watykanu. Jest ono siedzibą głowy kościoła katolickiego - papieża. Sojusz Franków z Cesarstwem był wówczas korzystny dla obu stron. Dzięki temu stosunki między dwiema władzami - świecką i kościelną były dobre; nie dochodziło do konfliktów i do prób przejęcia zwierzchnictwa władzy kościelnej nad świecką bądź odwrotnie.

W 768 r. zmarł Pepin Krótki. Kilka lat później władzę w państwie przejął syn Pepina, Karol Wielki (przydomek ten nadano mu później). Niedługo po objęciu rządów, w 773 r. Karol Karol F. Kafka Proces, bohater epizodyczny; wuj Józefa K., obywatel ziemski z prowincji, jest zaniepokojony procesem Józefa K., bo boi się że wpłynie on ujemnie na sytuację rodziny. Chce pomóc Józefowi... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum wyprawił się do Italii przeciw Longobardom, którzy znów zagrażali Rzymowi. Papież Hadrian I apelował do władcy Franków o pomoc. Karol odniósł wspaniałe zwycięstwa, rozgromił Longobardów, obalił ich władcę i sam ogłosił się królem Longobardów. Ziemie Longobardów zostały włączone do państwa Franków. Władca Franków odwiedził również Rzym; obiecał doprowadzić do powiększenia Państwa Kościelnego oraz potwierdził ojcowskie nadania. Nie poprzestał na podboju Longobardów, lecz nadal kontynuował ekspansję, opanowując coraz to nowe tereny i narzucając im frankijskie zwierzchnictwo. Potęga króla Franków rosła, a autorytet papieży słabł coraz bardziej. Znajdujące się w trudnym położeniu papiestwo stopniowo uzależniało się od Franków i ich militarnej opieki. W planach Karola Wielkiego było restauracja uniwersalnego Cesarstwa, które zjednoczyłoby Zachód i Wschód. Władca Franków snuł nawet plan poślubienia cesarzowej Bizancjum - Ireny, która zamordowała swego syna, cesarza bizantyńskiego. Miała to być droga do uzyskania korony cesarskiej. Papiestwo nie pozostało jednak obojętne wobec tych projektów. Papieże obawiali się utraty swej pozycji na Zachodzie Europy, ponieważ w razie dojścia do skutku tego małżeństwa papiestwu groziło uzależnienie od świeckiej władzy cesarskiej. Papież Leon III ubiegł więc Karola Wielkiego i w Boże Narodzenie w roku 800 (25.XII), kiedy Karol przebywał w Rzymie, w bazylice św. Piotra ku zaskoczeniu wszystkich i samego Karola koronował go na cesarza rzymskiego. Zaskoczony Karol przyjął cesarski diadem, ale koronacja była bardziej sukcesem papieża, niż króla Franków. Przyjęcie korony z rąk papieża oznaczało, że to on jest dysponentem godności cesarskiej i on decyduje o obsadzie tronu cesarskiego.

Po śmierci Karola Wielkiego, w 814 r., monarchia karolińska uległa podziałowi na trzy części. Każdą z nich, na mocy układu zawartego w Verdun843 r., objął wnuk Karola Wielkiego. Zachodnią część monarchii (obecna Francja) otrzymał Karol Łysy; wschodnią cześć monarchii, czyli Germanię (obecne Niemcy) objął Ludwik Niemiec; Italię i środkową Frankonię oraz godność cesarza otrzymał Lotar. Nowe władztwa stały się zalążkiem przyszłych państw narodowych - Francji i Niemiec.

W 911 r. wygasła w Niemczech dynastia Karolingów, a tron niemiecki stał się elekcyjny. Pierwszym jednak królem niemieckim, kory przyczynił się do wzrostu potęgi państwa niemieckiego był przyszły cesarz Otton I. Objął on tron królewski w 936 r. Za jego panowania znów powtórzyła się sytuacja z czasów wcześniejszych. Papież Jan XII, zagrożony przez Longobardów zwrócił się do Ottona I o pomoc. Król niemiecki w 961 r. wyprawił się do Italii, by podporządkować sobie zbuntowanego Berengara, jednego z królów włoskich. Zrzucił on bowiem zwierzchnictwo Ottona I, wykorzystując kłopoty króla niemieckiego wewnątrz Rzeszy. Otton I nie napotkał niemal na żaden opór i ogłosił się królem Italii. Papież odwdzięczył się Ottonowi I za pomoc, koronując go na cesarza, co miało miejsce 2.II.962 r. Otton I nie miał jednak zamiaru podporządkować się Stolicy Apostolskiej, ponieważ podobnie jak Karol Wielki dążył do odbudowy uniwersalnego Cesarstwa Rzymskiego. Jego celem było także ustanowienie prymatu władzy cesarza w świecie chrześcijańskim. Dlatego Otton I wydał dokument, w którym stwierdził, że godność papieską może otrzymać tylko ten, kto złoży przysięgę wierności rzymskiemu cesarzowi. Była to próba podporządkowania Kościoła Cesarstwu. Spadkobiercą tych uniwersalistycznych planów Ottona I był Otton III, wnuk Ottona I. Jego panowanie podporządkowane było dwóm celom - pragnął on wskrzesić Cesarstwo Rzymskie, które wyobrażał sobie jako uniwersalną monarchię złożoną z wielu równoprawnych członów (narodów) oraz podporządkować władzy cesarskiej władzę kościelną, duchowną i zapewnić cesarzowi prymat w świecie chrześcijańskim (papież miał pełnić rolę doradcy cesarza). Otton III miał bardzo duży wpływ na obsadę urzędu papieża; godność tę otrzymywały lojalne wobec niego osoby (Sylwester II i Grzegorz Grzegorz J. Słowacki Kordian, bohater epizodyczny; stary, oddany sługa, jest przerażony stanem Kordiana (akt I), próbuje wzbudzić w nim uczucia patriotyczne (opowiada o swoich żołnierskich przygodach, a... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum V). Nie zdążył jednak Otton III sfinalizować swych planów.

W 1024 r. władzę w Niemczech przejęła nowa dynastia, określana jako salicka lub frankońska. Jej przedstawiciele sprawowali rządy do 1125 r. Na ten okres przypadł szczyt potęgi Cesarstwa, które niemal całkowicie uzależniło od siebie Kościół. Owo podporządkowanie Kościoła jest najlepiej widoczne za panowania cesarza Henryka III (1039-1056). Okres ten określany jest mianem cezaropapizmu. Cesarze uważali, że mają prawo do obsadzania tronu papieskiego, do mianowania biskupów (inwestytura) i nadawania im dóbr ziemskich w lenno. W Kościele powoli jednak rodziło się przekonanie, że duchowieństwo powinno uniezależnić się od władzy świeckiej.

Tymczasem doszło do niezwykle ważnego wydarzenia w dziejach chrześcijaństwa. W 1054 r. miał miejsce rozłam w łonie Kościoła, który nosi nazwę schizmy wschodniej. Chrześcijaństwo podzieliło się dwa Kościoły - wschodni w Konstantynopolu oraz zachodni w Rzymie. Ten stan utrzymuje się do dziś.

W XXI w. Kościół przeżywał wewnętrzny kryzys. Jego wyrazem były tak powszechne nadużycia jak nikolaizm, symonia, łamanie zasady celibatu, ogólna demoralizacja duchowieństwa. Przed Kościołem stanęła konieczność reform. Jednocześnie coraz bardziej powszechne stawało się przekonanie, że Kościół winien wyzwolić się od wpływów władzy świeckiej. Realizację tych dwóch celów rozpoczął Grzegorz VII (Hildebrand; na tronie papieskim od 1073 r. do 1085 r.), papież, który związany był z reformatorskim środowiskiem (zakon w Cluny). Opracował on program reformy Kościoła ("Dictatus papae") i ogłosił go w 1075 r. W programie tym zawarł on między innymi następujące postulaty:

  • władza świecka, doczesna, którą posiada cesarz jest podporządkowana władzy kościelnej, duchowej
  • tylko w dyspozycji papieża znajdują się insygnia cesarskie
  • wszystkie urzędy kościelne mają być obsadzane zgodnie z przepisami prawa kanonicznego
  • decyzje, które podejmuje papież są niepodważalne
  • papież ma prawo unieważnić postanowienia i decyzje cesarza
  • wszystkie państwa, stanowiąc prawo mają wypełniać przede wszystkim Boże prawo
  • duchowieństwo zostało wybrane przez Boga i stoi na straży Bożego prawa
  • demoralizację wśród duchowieństwa należy zwalczać

To stanowisko papieża, a zwłaszcza fakt, iż na synodzie w Rzymie (1075 r.) papież zakazał duchownym przyjmowania inwestytury z rąk świeckich, doprowadziło Grzegorza VII do konfliktu z cesarzem Henrykiem IV. Henryk Henryk Pieśń o Rolandzie, bohater epizodyczny; bratanek Ryszarda Starego, jeden z doradców Karola
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
IV nie pozostał papieżowi dłużny. Z jego inicjatywy zebrał się w Wormacji synod niemieckich biskupów; podczas jego obrad cesarz uznał wybór Grzegorza VII na nieważny i odmówił papieżowi posłuszeństwa. Papież odpowiedział rzuceniem klątwy na cesarza, co pociągało za sobą zwolnienie poddanych cesarza od wierności swemu władcy. Ostatecznie pod naciskiem książąt niemieckich Henryk IV zdecydował się na spotkanie z papieżem. Doszło do niego w Canossie 25.I.1077 r. Cesarz został straszliwie upokorzony; przez trzy dni stał pod murami Canossy i prosił papieża o przebaczenie. Grzegorz VII zdjął z niego klątwę. Henryk IV jednak nie zrezygnował z walki i już w 1080 r. na synodzie w Tyrolu ogłosił detronizację Grzegorza VII i wybór Klemensa III na nowego papieża. Z rąk Klemensa III przyjął też w 1084 r. koronę cesarską.

Konflikt między władzą świecką i duchowną zakończył się dopiero za następców Grzegorza VII i Henryka IV. Najpierw nowy cesarz Henryk V i papież Paschalis II podpisali w 1111 r. (w czasie koronacji na cesarza) porozumienie, na mocy, którego władca niemiecki zrzekł się prawa do inwestytury, a papież zrezygnował z praw do dóbr lennych, jakie posiadał Kościół. Układ ten spotkał się z opozycją (m. in. sprzeciwili się prałaci) i nie przetrwał długo. Doszło nawet do uwięzienia Paschalisa II; papież będący pod naciskiem dał cesarzowi prawo do inwestytury. Dopiero za następnego pontyfikatu doszło do zakończenia sporu. W 1122 r.Wormacji zawarty został konkordat między Henrykiem V a papieżem Kalikstem II (konkordat wormacki). Cesarz zrzekł się prawa do inwestytury, przekazując je papieżowi, a zatrzymał dla siebie prawo do nadawania duchownym dóbr lennych; zatwierdzono kanoniczny wybór na urzędy biskupie. Porozumienie to było rzeczywistym kompromisem i oznaczało osłabienie dotychczasowej pozycji władzy świeckiej wobec Kościoła.

W XI w. miał miejsce także inny ważny dla dziejów Kościoła i chrześcijaństwa proces - narodziła się idea wypraw krzyżowych. Kluczowe znaczenie miał synod w Clermont1095 r., na którym Urban II, ówczesny papież wezwał chrześcijan do "świętej wojny" przeciw Turkom. Papiestwo liczyło na korzyści, jakie miały mu przynieść krucjaty. Przede wszystkim ich efektem miało być opanowanie świętych dla chrześcijan miejsc i zatrzymanie ekspansji muzułmanów. Tym samym poszerzyłoby się terytorium, podległe Stolicy Apostolskiej. Liczono oczywiście wzmocnienie autorytetu papieży oraz ożywienie życia religijnego. Papiestwo miało też nadzieję na podporządkowanie sobie Bizancjum. Papiestwu udało się zaangażować w ruch krzyżowy władców świeckich (przewodzili trzeciej krucjacie, którą wskutek tego określa się jako "wyprawę głów koronowanych"), europejskie rycerstwo, a nawet ludność chłopską (obecna zwłaszcza w pierwszej krucjacie). W wyprawie z 1212 r. wzięły udział nawet dzieci; zakończyła się ona tragedią. W Ziemi Świętej powstało wówczas wiele zakonów rycerskich; do najważniejszych należeli templariusze (posiadali legendarne bogactwa, słynny był ich konflikt z królem francuskim Filipem IV Pięknym oraz ich kasata) oraz Krzyżacy (stali się wrogami Polski). Ogółem w ciągu niemal dwóch stuleci (1096-1291) z Europy wyruszyło dziewięć krucjat (poza numerowanymi siedmioma dwie inne to krucjata Fryderyka II oraz krucjata dziecięca). Po początkowych sukcesach wypraw (zdobycie Jerozolimy, powstanie księstwa Antiochii i hrabstwa Edessy) krzyżowcy zaczęli ulegać muzułmanom. Konsekwencje krucjat były ogromne. Ich bilans jest ciągle przedmiotem dyskusji. Pozytywne skutki przejawiły się głównie w gospodarce; wyprawy doprowadziły do jej ożywienia, rozwoju żeglugi oraz techniki budowy statków i przemysłu stoczniowego, rozwoju handlu (w 1156 r. założono bank). Krucjaty pociągnęły za sobą jednak wiele negatywnych konsekwencji. Doprowadziły do jeszcze głębszego zerwania więzi między Zachodem a Bizancjum, które krzyżowcy zniszczyli, osłabiając tym samym ten ostatni punkt oporu przeciw Turkom. Krucjaty przyczyniły się do rozbudzenia szkodliwego fanatyzmu religijnego i nietolerancji. Do Europy wraz z krzyżowcami przywleczona została dżuma, która zebrała obfite żniwo. W 1215 r. (1216) założono zakon dominikanów, który stanie się główną siłą inkwizycji.

Spór między papiestwem a cesarstwem odżył na nowo na przełomie XII/XIII w., kiedy papieżem został Innocenty III. (od 1198 r.). Papież ten wprowadził na tron niemiecki swego kandydata, Fryderyka II sycylijskiego. Fryderyk Fryderyk A. Domańska Historia żółtej ciżemki, bohater epizodyczny; postać historyczna, zw. Frydruszem, królewicz: pilny, elokwentny, bystry. Jako dziecko lubił psikusy i krotochwile. Później został biskupem. Jako... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum nie był jednak uległy papieżowi, lecz rozpoczął realizację koncepcji uniwersalnego Cesarstwa. Fryderyk II przyjął koronę królewską i wyruszył na wyprawę krzyżową. Zdobył Jerozolimę, a następnie pojął za żonę jerozolimską księżniczkę oraz przyjął koronę królewską. Wróciwszy z wyprawy umocnił swą pozycję w Lombardii, gdzie w 1237 r. pokonał opozycję. Zdobył dzięki temu hegemonię we Włoszech. Poważnym przeciwnikiem Fryderyka II stał się Innocenty IV, papież, który w 1245 r. na synodzie w Lyon ogłosił detronizację cesarza. Doszło w Niemczech do wojny domowej, podczas której wybierano kolejnych królów. W 1250 r. zmarł Fryderyk II, a niedługo później wygasł ród Hohenstaufów.

Miejsce cesarza niemieckiego w sporze z papiestwem zajął pod koniec XIII w. władca Francji Filip IV Piękny (1285-1314). Doszło do sporu między nim a Bonifacym VIII, papieżem. U jego źródeł tkwiły dwie decyzje króla - likwidacja templariuszy oraz nałożenie podatków na duchowieństwo. Stronnicy króla zorganizowali nawet zamach na papieża, który przyczynił się do jego śmieci. Niewiele później na urząd papieża wybrano Klemensa V, który nie rezydował jednak w Rzymie, lecz osiedlił się w 1309 r. we Francji, w Awinionie. Odtąd przez kilkadziesiąt lat Awinion stał się siedzibą papiestwa (stąd tzw. "niewola awiniońska"). Na stałe do Rzymu powrócił papież Grzegorz XI1377 r. (wzywała do tego św. Katarzyna ze Sieny). W Kościele doszło jednak do rozłamu - tzw. wielkiej schizmy zachodniej. Pojawiło się dwóch papieży - jeden w Awinionie, drugi w Rzymie. Przezwyciężeniu tego rozłamu miały służyć sobory powszechne. Odbyło się ich kilka:

  • 1409 r.Pizie; usunięto dwóch papieży - Benedykta XIII (Awinion) i Bonifacego IX (Rzym); dokonano elekcji Aleksandra V; walki między trzema papieżami trwały jednak nadal
  • w latach 1414-1418Konstancji; nowym papieżem obrano Marcina V; był to tylko formalny Formalny odnoszący się do formy, rozpatrywany z uwagi na formę, wymagany dla zachowania formy, porządku; zgodny z przepisami, urzędowy, oficjalny. Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych koniec rozłamu; powstały dwa obozy w Kościele na tle dyskusji o wzajemnym stosunku papieża do soboru
  • w latach 1431-1439Bazylei; podjęto kroki ku reformie Kościoła; ograniczono władzę papieża; nie doprowadził do zgody w Kościele; ogłoszono detronizację Eugeniusza IV, sprzeciwiając się jego decyzji przeniesienia soboru do innego miasta; na jego miejsce dokonano elekcji Feliksa V jako antypapieża
  • w latach 1439-1445 we Florencji; był kontynuacją soboru w Bazylei; doszło do zawarcia unii ze wschodnim (greckim) Kościołem i opracowano wspólne credo (położyło to kres schizmie, która trwała od 1054 r. tylko teoretycznie); wzrósł autorytet papieży, ale kryzys wewnętrzny Kościoła utrzymywał się nadal.

Religia chrześcijańska wywarła dominujący wpływ na wszystkie aspekty dziejów Europy w średniowieczu. Ukształtowała ona kulturę i sztukę średniowiecza, życie społeczne i światopogląd ówczesnych ludzi. Do XI w. wszystkie niemal kraje Europy, począwszy od zachodniej, przez północną, a skończywszy na środkowej i wschodniej otworzyły swe granice dla chrześcijaństwa i Kościoła. Przyjęcie chrztu oznaczało dla nich poważne konsekwencje. Znikły pogańskie wierzenia lub zostały przystosowane do chrześcijańskich prawd wiary (mające pogańskie pochodzenie zaduszki zostały przekształcone przez religię chrześcijańską w święto zmarłych). Specyficzną cechą średniowiecznego chrześcijaństwa był bardzo rozbudowany kult świętych oraz cześć, jaką cieszyły się ich relikwie (wierzono, że mogą czynić cuda).

Kościół średniowieczny miał ogromne zasługi dla rozwoju szkolnictwa. W parafiach zakładano szkoły; przy kapitułach biskupi zakładali szkoły katedralne. Obowiązek ten nałożyło na nich papiestwo. Miały one na celu uczenie kontemplacji i modlitwy oraz rozwijanie umiejętności interpretacji Pisma Świętego. W ruch ten włączyły się też zakony, które prowadziły szkoły w miastach. Do podstawowych umiejętności nabywanych w tych szkołach należało pisanie i czytanie pieśni religijnych i modlitw w języku łacińskim oraz posługiwanie się kalendarzem kościelnym. Zaczęły też powstawać świeckie szkoły, zakładane zwłaszcza przez kupców, a zorientowane na nauczanie rzeczy praktycznych (pisanie listów, języki narodowe, elementy rachunkowości). Zmniejszał się dzięki temu stopień analfabetyzmu. W późniejszym okresie (XII-XIII w.) ze szkół katedralnych wyłoniły się uniwersytety (najważniejsze ośrodki to Paryż, Padwa, Bolonia, Oxford). Program uniwersytecki obejmował cztery fakultety - prawo cywilne i kanoniczne, sztuki wyzwolone, teologię i medycynę. Teologia stała się jedną z najważniejszych dyscyplin naukowych wykładanych na uniwersytetach (XIII w.).

Kultura średniowieczna pozostawała pod głębokim oddziaływaniem Kościoła. Miała ona niejako dwa poziomy. Z jednej strony była kultura uczona, w której brała udział niewielka grupa ludzi wykształconych, a obok niej kultura ludowa, którą tworzyła reszta społeczeństwa, wnosząc do niej wiele ludowych tradycji. Łączyła je jednak wspólna religia i wynikający z niej światopogląd; obie kultury traktowały świat i życie ludzkie jako arenę walki między złem i dobrem i uznawały, że celem człowieka jest przejście do raju. Z biegiem czasu dystans między obiema kulturami zanikał. Za pośrednictwem rzeźby i malowideł, a także kazań wygłaszanych w kościołach wyższa kultura zataczała coraz szersze kręgi w społeczeństwie.

Religii podporządkowana była średniowieczna architektura - zarówno styl romański, jak i gotycki. Potężne kościoły, pięknie zdobione witrażami, rzeźbami, freskami miały budzić zachwyt i respekt. Podobnie było z literaturą, w której dominowały tematy religijne. Główne gatunki to moralitety, misteria, kazania, modlitwy, żywoty świętych, pieśni maryjne, poezja religijna o zabarwieniu dydaktycznym oraz dramaty liturgiczne. Miały one umacniać wiarę ludności. Z innych dziedzin twórczości dobrze rozwijała się historiografia, czyli dziejopisarstwo. Powstawały przede wszystkim roczniki (głównie duchowieństwo katedralne i zakonnicy) oraz kroniki.

Można zatem powiedzieć, że dzieje średniowiecznej Europy są nierozerwalne związane z dziejami chrześcijaństwa i Kościoła w tej epoce. Chrześcijaństwo ukształtowało kulturę i światopogląd epoki, wpływając tym samym na kształt współczesnej cywilizacji europejskiej. Wpłynęło też na życie polityczne, a skutki wielu wydarzeń z historii Kościoła odczuwamy do dnia dzisiejszego. Trzeba do tych wydarzeń zaliczyć schizmę wschodnią, ruch krucjatowy oraz konflikt między papiestwem a cesarstwem o inwestyturę. To drugie wydarzenie wpłynęło na wzajemne stosunki Kościoła rzymskiego i świata islamu. Kościół przechował w średniowieczu resztki antycznej kultury, a dzięki jego pracy (roczniki i kroniki pisali głównie duchowni) możemy dziś poznawać i badać dzieje średniowiecza.