Dodaj do listy

Zjawisko urbanizacji, jej przyczyny, przebieg i skutki

Tym określeniem nazywamy zespół przemian zachodzących na polu ekonomicznym, społecznym, kulturowym oraz przestrzennym, które prowadzą do procesu rozwoju miast oraz obszarów strefy podmiejskiej, jak również do zwiększania liczny ludności w miastach świata, kraju lub określonego regionu.

W roku 1999 miasta zamieszkiwane były przez około 48% ogółu ludności. Kontynentami, które były w fazie największego zurbanizowania były: Ameryka Północna ( udział 78 % ludności miejskiej), Europa (udział 76% ludności miejskiej), Ameryka Południowa (udział 75% ludności miejskiej), Australia Australia Związek Australijski. Państwo położone na kontynencie australijskim i przybrzeżnych wyspach. Powierzchnia 7 682 300 km2. Liczba ludności 19 338 tys. (2001 r.). Stolica Canberra. Język urzędowy... Czytaj dalej Słownik geograficzny i Oceania (udział 72% ludności miejskiej). Z kolei stosunkowo niskim wskaźnikiem urbanizacji - który określa procentowy udział ludności miejskiej w zestawieniu z ogółem ludności danego państwa - odznaczały się taki kontynenty Kontynenty rozmieszczenie, po­wierzchnia.
Powierzchnia kontynentów oraz ich najwyższe szczyty
Kontynent
pole powierzchni w mln km2
Najwyższy szczyt
Wysokość w m n.p.m.
Azja
...
Czytaj dalej Słownik geograficzny
jak: Afryka (udział 38% ludności miejskiej), Azja (udział 37% ludności miejskiej), co było rezultatem niskiego wskaźnika urbanizacji w krajach leżących na terenie tych kontynentów, jak to miało miejsce np. w Bangladeszu (24,4% ludności miejskiej), w Indiach (25,7% ludności miejskiej) bądź Chinach (28,1% ludności miejskiej). Wysoka wartość wskaźnika urbanizacji występuje w krajach wysoko- oraz średnio- rozwiniętych pod względem gospodarczym, np. w Belgii (96,6% ludności miejskiej), w Wielkiej Brytanii (91,5% ludności miejskiej), w Argentynie (86,2% ludności miejskiej), w Związku Australijskim (85,0% ludności miejskiej). Podniesienie się poziomu wskaźnika urbanizacji na świecie zachodzi w wyniku szybko postępującego rozwoju wielkich miast, które liczą powyżej 1 mln obywateli. W 1900 na świecie istniało takich miast jedynie 10, w 1970 roku - już 180, w 1990 roku - aż 278 a w 2005 - 325 miast, w tym na terenie kontynentu azjatyckiego aż -116, a na terenie kontynentu Ameryki Północnej i Środkowej - 58 zaś na kontynencie europejskim - 54.

Urbanizacja to samo w sobie zjawisko wieloaspektowe. Składowymi tego procesu są:

  • Urbanizacja Urbanizacja szeroko pojęty proces polegający na zwiększaniu roli miast w stosunku do obszarów wiejskich. Może zachodzić poprzez: rozbudowę miast już istniejących, zakładanie całkiem nowych miast, przekształcanie... Czytaj dalej Słownik geograficzny formalna - oznacza fakt nadania określonej jednostce osadniczej praw miejskich;
  • Urbanizacja demograficzna - polega na migracjach grup ludności z terenów wiejskich do miast, co jest głównym powodem wzrostu liczby ludności w miastach;
  • Urbanizacja ekonomiczna - oznacza wzrost Wzrost zwiększanie rozmiarów i masy ciała. Wzrost jest cechą wszystkich żywych organizmów i następstwem pobierania substancji odżywczych z otoczenia. U jednokomórkowców wzrost wiąże się ze zwiększaniem rozmiarów... Czytaj dalej Słownik biologiczny liczby ludności zawodowo czynnej oraz zatrudnionej w sektorze pozarolniczym, szczególnie w sektorze przemysłowym i usługowym;
  • Urbanizacja społeczna- uwidacznia się poprzez upowszechnianie miejskiego stylu życia wśród ludności wsi;
  • Urbanizacja przestrzenna - przejawia się w rozrastaniu się powierzchni miast, które już powstały, które właśnie powstają lub proces nadawania osiedlom praw miejskich z uwzględnieniem ich funkcji pozarolniczych. Rezultatem tego procesu jest kształtowanie się wielkoprzestrzennych układów, różnorodnych zespołów miast pod nazwą aglomeracji miejskiej i jej odmian: konurbacji, megalopolis, zespołów metropolitalnych.

Aglomeracją miejską - nazywamy zespół jednostek osadniczych, wykształconych i objętych dominacją jednego miasta. Zespół ten odznacza się silnymi powiązaniami, prowadzącymi do zjawiska integracji w społeczeństwie i gospodarce całego terenu. Przykładem jest aglomeracja Łodzi, aglomeracja Warszawy i aglomeracja Londynu.

Konurbacją - nazywamy taką formę aglomeracji, która tworzona jest przez zbiór równorzędnych ze względu na pełnione funkcje społeczno - gospodarcze miasta. Zespół powyższy powstaje najpierw z niezwiązanych ze sobą pierwotnie miast, które często leżą na terenach zagłębi węglowych, pomiędzy którymi dochodzi do zatarcia granic. Przykładem może być konurbacja Konurbacja zespół sąsiadujących ze sobą miast powiązanych ze sobą gospodarczo i komunikacyjnie. Pomiędzy miastami zanikły obszary wiejskie (miasto graniczy z miastem). W konurbacji nie ma ośrodka wyraźnie dominującego.... Czytaj dalej Słownik geograficzny Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, konurbacja Zagłębia Ruhry, konurbacja Zagłębia Donieckiego, konurbacja Lille-Roubaix-Tonrcoing.

Megalopolis - jest to zespół miejski. Nazwa ta została wprowadzona przez amerykańskiego geografa Gottmanna. Jest ona oznaczeniem wielkiego obszaru zurbanizowanego, powstałego poprzez łączenie się kilku aglomeracji bądź konurbacji, znajdujących się w niedalekiej odległości od siebie. Ten przykład postaci układu urbanistycznego staje się charakterystyczny dla Stanów Zjednoczonych. Współcześnie obejmuje teren wschodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych: rejon Bostonu - Hartford- Nowego Jorku, Filadelfii, Baltimore i Waszyngtonu oraz teren wybrzeża zachodniego: pas ciągnący się od San Francisco przez Los Angeles- Seatle- Tacoma aż do San Diego, jak również megalopolis Megalopolis duża strefa zurbanizowana tworząca się w wyniku przestrzennego zbliżenia kilku aglomeracji miejskich lub konurbacji. Prowadzi do powstania rozległych stref miejskiego krajobrazu. Obecnie na świecie... Czytaj dalej Słownik geograficzny Japonii: od Tokio po Jokohamę oraz od Kobe przez Osakę do Kioto.

Innymi znanymi zespołami miejskimi są np.:

  • Okręg Przyjezierny na terenie USA i Kanady ( obejmujący miasta: Milkwaukee- Chicago- Gary- South Bend- Toledo- Detroit- Cleveland- Buffalo- Hamilton- Tronto);
  • na terenie europejskich krajów Beneluksu (obejmuje miasta: Bruksela- Antwerpia, Breda, Rotterdam- Utrecht- Amsterdam).

Do rozpoczęcia okresu II wojny światowej rozwój urbanizacyjny w krajach o wysokim stopniu rozwoju postępował z wielką siłą. Stało się tak w rezultacie znacznego zapotrzebowania produkcji przemysłowej na ręce do pracy, które to zapotrzebowanie generowało znaczną emigrację do miast ludności pochodzącej z regionów wiejskich. Po zakończeniu II wojny światowej, w rezultacie wdrożenia w produkcji przemysłowej nowoczesnych technik produkcyjnych, szczególnie automatyzacji oraz mechanizacji produkcji, jak również rozwoju usług, doszło do stopniowego odpływu ludzi z terenów centralnych aglomeracji w kierunku peryferii, a nawet w kierunku obszarów jeszcze bardziej oddalonych.

W krajach średnio- oraz słabo- rozwiniętych zaznaczają się liczne różnice pomiędzy tempem postępowanie procesu urbanizacji. Dlatego dzielimy je na:

  • kraje, w których proces urbanizacji przebiega w powolnym tempie - są to więc kraje, w których odsetek ludności w miastach jest nadal niski (Etiopia -13% ludności miejskiej);
  • kraje, w których proces urbanizacji jest jedynie pozorny (Argentyna i Urugwaj Urugwaj Wschodnia Republika Urugwaju. Państwo położone we wschodniej części Ameryki Południowej nad oceanem Atlantyckim. Powierzchnia 177 400 km2. Liczba ludności 3 361 tys. (2001 r.). Stolica Montevideo.... Czytaj dalej Słownik geograficzny - 86% ludności miejskiej, Brazylia Brazylia Federacyjna Republika Brazylii. Państwo położone w środkowej i wschodniej części Ameryki Południowej nad Oceanem Atlantyckim. Powierzchnia 8 547 400 km2 (największe państwo na kontynencie). Liczba... Czytaj dalej Słownik geograficzny - 77% ludności miejskiej, Meksyk Meksyk Meksykańskie Stany Zjednoczone. Państwo położone w Ameryce Północnej i Środkowej nad Oceanem Atlantyckim i Spokojnym. Powierzchnia 1 958 200 km2. Liczba ludności 101 754 tys. (2001 r.). Stolica... Czytaj dalej Słownik geograficzny - 71% ludności miejskiej, Peru - 70% ludności miejskiej). Wysoka wartość wskaźnika urbanizacji w tych krajach jest wynikiem deficytu miejsc pracy na obszarze wsi. Mieszkańcy wsi, na ogół o wysoko wykwalifikowani, migrują do miast, dla znalezienia jakiejkolwiek posady. Pozornie w tym przypadku dochodzi do wzrostu wskaźnika urbanizacji, ale w miastach tego typu krajów nie występuje dostateczny stopień rozwinięcia produkcji przemysłowej i usługowej, aby zapewniły one wszystkim stałych i dobrze płatnych posad. Stąd można tłumaczyć rozległe podmiejskie slumsy otaczające centra miejskie. Liczba ludności w slumsach wzrasta z każdym następnym rokiem o nowe 20%;
  • kraje, w których dochodzi do zahamowania urbanizacji, tak jak ma miejsce np. w Chinach -28% ludności miejskiej czy w Egipcie - 44% ludności miejskiej.

Etapy urbanizacji:

Pierwszy etap urbanizacji zwany jest wstępną urbanizacją, która polega na przebiegającej w wolnym tempie koncentracją ludności na terenach miast jak również centralnej części aglomeracji, wywołanej systematycznym powiększaniem się zapotrzebowaniem na potencjalnych pracowników w sektorze przemysłowym oraz usługowym. Ten etap charakteryzuje się przebiegiem urbanizacji na polu demograficznym i ekonomicznym. W końcu tego etapu rozwoju procesu dochodzi do znacznego zwiększenia się tempa koncentracji ludności w centralnej sferze aglomeracji.

Etapem drugim jest etap wtórnej urbanizacji o nazwie suburbanizacji, który odznacza się szybkim tempem wzrostu liczby ludności miast na terenie zewnętrznych stref aglomeracyjnych. Migracje Migracje przemieszczanie się osobników z jednej populacji do drugiej. Następuje wtedy przepływ genów między tymi populacjami, co może doprowadzić do zmiany częstości genów i wywołać zmianę ewolucyjną (czynnik... Czytaj dalej Słownik biologiczny ludzi z rejonów wiejskich zachodzi żywiołowo oraz wywołuje nie objęte żadnymi ramami pęcznienie ubogich dzielnic na peryferiach miast - slumsów. Ma miejsce również zjawisk zmniejszania się liczby mieszkańców na terenie dzielnic w centrum aglomeracji. Bogaci mieszkańcy miast migrują do obszarów podmiejskich, o znacznym i łatwym stopniu skomunikowania z centralną strefą aglomeracji. Konsekwencja jest ciągły rozwój miast i zespołów miejskich. Proces urbanizacji w znaczeniu demograficznym oraz ekonomicznym łączy się również z aspektem przestrzennym. Ten etap procesu rozwoju demograficznego nazywa się "eksplozją miast".

Następne stadium urbanizacji jako odwrotność tego procesu - jego przeciwieństwo to dezurbanizacja. Przebiega ona jako intensywny odpływ ludności, nie tylko z centralnej strefy aglomeracji, ale również ze strefy peryferyjnej, na obszary bardziej oddalone od danej aglomeracji. Proces ten określany jest mianem - "kryzysu śródmieścia", który w konsekwencjo może doprowadzić do przestrzennego rozwoju ośrodka miejskiego oraz kształtowanie się rozległych stref zurbanizowanych. Generuje to po pierwsze proces modernizacji oraz automatyzacji produkcji jak również zmiana lokowania poza obszarem miejskim licznych i nowobudowanych zakładów przemysłowych, m. in. z uwagi na korzyści ekonomiczne, po drugie zaś - masowy wzrost zamożności portfeli mieszkańców aglomeracji miejskich. Na tym etapie dominujące miejsce zajmowane jest przez urbanizację ekonomiczną oraz przestrzenną. Faza dezurbanizacji zaznacza się w społeczeństwie znajdującym się szczególnie na etapie transformacji z gospodarki przemysłowej na gospodarkę postindustrialną.

Ostatnim etapem urbanizacji jest reurbanizacja, a więc od nowa postępujący proces urbanizacji. Na początku tego etapu ma miejsce przemieszczanie się ludzi z terenów leżących w strefach zurbanizowanych do niewielkich jednostek osadniczych leżących na obszarach o charakterze typowo rolniczy. Wpływa to bezpośrednio na znaczne i odznaczające się wyraźnie w przestrzenie zahamowanie procesu urbanizacji pod względem demograficznym i fragmentarycznie również ekonomicznym. Najważniejszą przyczyną tego zjawiska jest postępujący kryzys na terenie śródmiejskim. Jednocześnie na obszarach wiejskich ma miejsce proces urbanizacji w aspekcie społecznym - dochodzi do upowszechniania się miejskiego stylu życia. Generuje on wykształcenie i upowszechnienie szeregu świadczonych usług, co następnie wpływa na zachodzenie procesu urbanizacji w aspekcie przestrzennym. Etap ten nazywa się w literaturze kształtowaniem się "cywilizacji miejskiej bez miast". W późniejszym etapie reurbanizacji ma miejsce modernizacja oraz przekształcenie miast, szczególnie na obszarach ich terenów centralnych, która przejawia się miedzy innymi w likwidowaniu tradycyjnych i utartych jak również zakorzenionych gałęzi przemysłu, usług i transportu. W konsekwencji ma miejsce na terenie odnowionych centralnych obszarów zurbanizowanych nowy strumień migracji ludności, szczególnie w grupie ludności starszej. Reurbanizacja współcześnie jest spotykana na terenie wschodniej i przyjeziornej części Stanów Zjednoczonych, a jej pierwsze przejawy można dziś zauważyć już na terytorium Europy Zachodniej.

Proces urbanizacji wpływa ustawicznie na zmniejszenie się terenów zdatnych pod uprawę. Na obszarze globu ziemskiego istnieje 30 zespołów miejskich, liczących powyżej 8 mln mieszkańców. Do pierwszej dziesiątki największych zespołów miejskich należą przeważnie miasta z terytorium krajów rozwijających się. Liczba ludności w miastach z 2,4 mld w roku 1995 może wzrosnąć do około 5 mld w 2010r. Współcześnie liczba mieszkańców miast wzrasta 2,5 razy szybciej niż liczna mieszkańców wsi. Rozwój wielkich miast przynosi zjawiska zarówno pozytywne jak i negatywne.

Pozytywnymi zjawiskami, związanymi z rozwojem wielkich miast są:

  • możliwość znalezienia miejsca pracy oraz możliwości godnego zamieszkania;
  • szereg urozmaiconych ofert pracy;
  • możliwość kształcenia się i podwyższania własnych kwalifikacji jak również możliwość zmiany zawodu;
  • wyposażenie miast w służbę zdrowia, instytucje oświatowe, kulturalne, naukowe, handlowe, finansowe i ubezpieczeniowe;
  • możliwości szybkiego komunikowania się pomiędzy mieszkańcami.

Powyższe zjawiska generują funkcję wielkich miast jako ośrodków kulturotwórczych oraz stanowiących możliwości realizacji sukcesów naukowo- technicznych na terytorium danego kraju.

Negatywnymi zjawiskami, związanymi z występowaniem wielkich miast są:

  • pogarszające się warunki środowiska przyrodniczego nie tylko na obszarze centrum miasta oraz strefy podmiejskiej, ale jednocześnie w oddalonych od centrum regionach kraju, a czasami nawet kontynentu, wywołane zmienianiem położenia wyprodukowanych na terenach miast pyłów, gazów i ścieków w wyniku zawirowań pogody, zmiany kierunków wiatru;
  • rozprzestrzenianie się chorób nowotworowych, krążenia i chorób serca;
  • zwiększająca się ilość przestępstw oraz szerzenie się patologii społecznej (alkoholizmu, narkomanii);
  • wzrost agresji o znieczulicy społecznej;
  • intensyfikujący się niedosyt poczucia bezpieczeństwa wśród mieszkańców miast;
  • zwiększająca się liczba bezdomnych;
  • przeciążenie infrastruktury komunikacyjnej w miastach i generowane tym zjawiskiem trudności w funkcjonowaniu mieszkańców miast (korki na drogach, zatłoczone ulice stają się bardziej niebezpieczne niż dotychczas);
  • tworzenie się slumsów;
  • deficyt miejsc na parkingach dla samochodów;
  • podniesienie się kosztów dotyczących możliwości budownictwa mieszkaniowego;
  • kształtowanie się niebezpiecznych "subkultur";
  • składowanie znacznych ilości odpadów komunalnych oraz poprzemysłowych a w konsekwencji trudności wynikające z ich składowania;
  • brak czystej wody pitnej.