Dodaj do listy

Konflikty współczesnego świata, ich przyczyny i rejony występowania.

Państwa na świecie dzieli się według wielu kryteriów. Mogą to być podziały opierające się na klasyfikacjach ekonomicznych, historycznych, demograficznych. Na Ziemi jest obecnie ponad 200 niepodległych krajów, które różnią się właściwie pod każdym względem. Państwa możemy podzielić według powierzchni jaką zajmują na duże i małe. Od wieków większe kraje pragnęły przejmować terytoria swoich sąsiadów. Podziału dokonujemy również ze względu na liczbę ludności. W czasach kolonializmu, w celu pozyskania ludności murzyńskiej do niewolniczej pracy, europejscy handlarze podejmowali wyprawy do Afryki w brutalny sposób traktując miejscową ludność. Do wielu konfliktów dochodzi na tle religijnym. Konflikt między muzułmanami a chrześcijanami swoje apogeum Apogeum punkt na orbicie Księżyca znajdujący się najdalej od Ziemi. Jest to odległość równa około 407 tys. km.
Czytaj dalej Słownik geograficzny
miał w średniowieczu w trakcie wypraw krzyżowych. Od wieków trwa konflikt między żydami a wyznawcami islamu. Znane są liczne zamachy przeprowadzane przez religijne organizacje terrorystyczne islamskie, zwłaszcza w Izraelu. Nawet w obrębie chrześcijaństwa toczyły się krwawe wojny, wynikające przede wszystkim z reformacji w XVI wieku. Napięcia i spory dotyczą bardzo często chęci zdobycia dostępu do surowców mineralnych, morza lub nawet rzek, gdy dane państwo ma problemy z wystarczającym zaopatrzeniem w wodę. Można więc na tej podstawie wydzielić kraje zasobne w surowce mineralne i pozbawione ich, państwa nadmorskie i bez dostępu do morza, z rozwiniętą i mało rozwiniętą siecią rzek. Dostęp do morza zapewnia możliwość dotarcia z towarem w najdalsze zakątki Ziemi. Chęć zdobycia surowców była jednym z powodów wspomnianego wcześniej kolonializmu. Kraje europejskie bogaciły się korzystając z afrykańskich zasobów nie dając nic w zamian. Dalszym sposobem klasyfikacji jest podział według ustroju politycznego. Do lat 90. XX wieku świat podzielony był na dwa główne bloki: komunistyczny ze Związkiem Radzieckim na czele oraz kapitalistyczny, w którym naczelną rolę odgrywały Stany Zjednoczone. Między tymi krajami od połowy lat 40. XX wieku panowała tzw. "zimna wojna", która pomimo wielu napięć nie przerodziła się w konflikt zbrojny. Obecnie ze względu na panujący ustrój rozróżnia się kraje demokratyczne i dyktatorskie. Ważniejszą przyczyną wybuchu wojny w Iraku zainicjowanej przez Amerykanów była właśnie chęć obalenia dyktatora Saddama Husajna. Jednym z najczęściej stosowanych kryteriów jest wydzielanie państw według stopnia rozwoju gospodarczego, przejawiającego się m.in. w jakości życia danego społeczeństwa. Podstawowym miernikiem tu wykorzystywanym jest wartość PKB (produktu krajowego brutto) przypadająca na jednego mieszkańca.

Sytuację najbiedniejszych krajów pogarsza ich ogromne zadłużenie, które czasem stanowi kilkurazową wartość PKB jakie wytwarzają w ciągu roku. Bez całkowitego umorzenia, albo chociaż częściowej redukcji zadłużenia, kraje te nie będą mogły wstąpić na ścieżkę rozwoju gospodarczego. Rodzi to konflikty i napięcia międzynarodowe oraz prowokuje wszczynanie wojen domowych, które pogarszają tylko sytuację. Najlepszym przykładem jest oczywiście Afryka, gdzie bez przerwy toczą się konflikty nie tylko między państwami, ale i wewnątrz krajów.

Granice państw ulegają modyfikacjom od najdawniejszych czasów. Do XVI wieku, czyli do okresu wielkich odkryć geograficznych specyficzną cechą było rozczłonkowanie średniowiecznego świata na odizolowane obszary, które często nie miały wyraźnie wytyczonych granic, charakteryzowały się również różnym stopniem rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego, a także nierównomiernym rozmieszczeniem ludności. Większe państwa tworzyły się w miarę rozwoju cywilizacyjnego, dzięki m.in. zagęszczaniu wewnętrznych i zewnętrznych więzi handlowych. W tym czasie wyodrębniały się także narody. Najważniejszymi wyprawami podróżniczymi w epoce renesansu, które przesądziły potem o politycznym podziale świata były: odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba w 1492 roku, wyprawa do Indii Vasco da Gamy w 1498 roku, wyprawa dookoła świata Ferdynanda Magellana i Sebastiana del Cano od 1519 do 1522 roku. Dzięki coraz liczniejszym podróżom zwiększyła się rola państw i miast europejskich położonych nad Oceanem Atlantyckim. Życie gospodarcze i polityczne z obszarów wokół Morza Śródziemnego przeniosło się na wybrzeża Oceanu Atlantyckiego. Po okresie wielkich odkryć nastał okres wielkich podbojów kolonialnych w których naczelną rolę odgrywały Hiszpania i Portugalia. Pod koniec XVI wieku zmniejszyło się znaczenie Hiszpanii, a do wyścigu o nowe terytoria włączyły się: Holandia, Anglia i Francja. Podboje nie ograniczały się jedynie do Ameryk i Afryki. W północnych częściach Azji swoich podbojów terytorialnych dokonywała również Rosja.

Kolejne znaczne modyfikacje granic europejskich miały miejsce po wojnie siedmioletniej oraz po ustaleniach Kongresu Wiedeńskiego. Zmiany nie ominęły także Ameryki. Na mocy zawartego w 1763 roku, pokoju paryskiego, zakończyła się walka o Kanadę pomiędzy Francją a Anglią. Z kolei konflikt amerykańsko - angielski trwający od 1775 roku zakończył się powstaniem suwerennych Stanów Zjednoczonych. Niemcy zaczęły się liczyć na arenie międzynarodowej tak naprawdę dopiero w połowie XIX wieku. Silne ruchy separatystyczne pojawiły się w Imperium Osmańskim, które stanowiło wielonarodową i wielowyznaniową mozaikę pełną napięć, wzajemnej niechęci i niepokoju. Na skutek wewnętrznych konfliktów, zbrojnych powstań i wojen z sąsiadami wiele państw usamodzielniło się, podczas gdy niektóre zmieniły jedynie zwierzchnictwo. Klasyczne dla ustroju kapitalistycznego przemiany społeczne i ekonomiczne oddawały układ terytorialno-polityczny jaki wytworzył się w XIX i XX wieku, kiedy zniknęły z politycznej mapy świata ziemie do nikogo nie należące. Każdy fragment lądu znalazł się pod władzą bądź swoją, bądź narzuconą. Nie wszystkie wielkie mocarstwa były zadowolone z nowego podziału terytorialnego, gdyż według nich, podział ten nie odpowiadał faktycznemu układowi sił militarnych i ekonomicznych w ówczesnym świecie. Niezadowolenie to przejawiało się w powstaniu nowych konfliktów zbrojnych.

I wojna światowa miała ostatecznie rozwiązać kwestie podziału świata. Zmiany, do jakich doszło po jej zakończeniu, były wyrazem siły militarnej i gospodarczej jaką dysponowali przeciwnicy. Wytyczane granice administracyjne często nie pokrywały się z granicami etnicznymi, kulturowymi, religijnymi, językowymi i ekonomicznymi. Podpisany w Wersalu traktat nie złagodził istniejących napięć, a doprowadził nawet do powstania nowych konfliktów między państwami wygranymi i państwami przegranymi. Kolejnym problemem było powstanie pierwszego na świecie kraju socjalistycznego - Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR). Okres między I a II wojną światową wbrew pozorom również nie był czasem spokojnym. W tym czasie zainicjowane zostały konflikty zbrojne, które doprowadziły do wybuchu II wojny światowej. Zmiany granic po jej zakończeniu były bardzo istotne. Obszarami, gdzie szczególnie często zmieniała się władza był w głównej mierze: Europa Środkowa, Bliski Wschód, Azja Południowo - Wschodnia i Afryka. Po zakończeniu działań wojennych, w 1945 roku, na nowo odżyły ruchy niepodległościowo - wyzwoleńcze na terenach skolonizowanych przez Europejczyków. Gwałtowny proces dekolonizacyjny spowodował ostateczne zniknięcie z mapy świata nazw typu imperium, protektorat czy kolonia. Zmiany nie ominęły także nazw krajów i miast, a w skrajnych przypadkach władza żądała zmiany nazwisk, które miały europejskie brzmienie. Suwerenne państwa jakie powstawały, dość często powracały do nazw rodzimych obowiązujących w czasie przedkolonialnej hegemonii.

Zakończenie II wojny światowej nie położyło kresu zmianom granic w kolejnych latach. Liczba państw niepodległych wzrosła z prawie 50 na początku XX wieku do około 200 na początku wieku XXI. Polityczna dezintegracja wynikająca z rozpadu państw wielonarodowych oraz dekolonizacji trwała do końca XX wieku. Obecnie obserwuje się skłonność krajów na świecie, do jak najdalszej integracji politycznej i ekonomicznej. Taka tendencja wynika z konieczności modyfikacji w sposobach produkcji, potrzeby kreowania sprawniej i efektywniej działającej gospodarki oraz potrzeby dostosowania się do rewolucji w dziedzinie techniki i nauki. Na miejscu upadłego w 1991 roku Związku Radzieckiego powstały państwa których celem było dążenie do jak największej integracji z Zachodem (Litwa, Łotwa, Estonia) oraz państwa zrzeszone w ramach Wspólnoty Niepodległych Państw (Rosja, Ukraina, Białoruś itd.). Stosunki między tymi dwiema grupami do dnia dzisiejszego pozostają napięte. Bardzo duże znaczenie dla światowej sytuacji ma powstawanie ponadnarodowych organizacji, których funkcjonowanie wiąże się z kwestiami politycznymi, społecznymi, gospodarczymi i wojskowymi. Powstawanie tego typu przymierz obejmujących swym zasięgiem cały świat, kontynent lub region wynika z konieczności ochrony interesów krajów które takie organizacje tworzą.

Ustalanie granic nie ograniczyło się wyłącznie do lądów. W latach 80. XX wieku powstała konieczność wytyczenia granic morskich, gdyż coraz częściej dochodziło do konfliktów na tym tle. Sięgające XIX wieku regulacje w tej kwestii, które przyznawały nadmorskim krajom pas wód terytorialnych o szerokości 3 mil (ok. 3,3 km), były nieadekwatne do aktualnych uwarunkowań. Wiele krajów na własną rękę wytyczało swoje strefy wód terytorialnych, których szerokość wynosiła 12 - 200 mil morskich, czyli ponad 370 km. W 1982 roku nastąpiło podpisanie przez państwa mające dostęp do morza Konwencji Praw Morza. W jej myśl wszystkie kraje nadmorskie posiadają prawo do:

a) pasa wód terytorialnych o szerokości 1,2 mil morskich (około 22 km). Strefa ta podlega wyłącznej władzy państwa do którego należy; nie obejmuje cieśnin, które nie należą do żadnego państwa, gdyż obowiązuje na nich swoboda żeglugi.

b) pasa wód w ramach wyłącznej strefy ekonomicznej o szerokości 200 mil morskich (około 400 km). Państwa nadmorskie mają w niej prawo do korzystania z zasobów żywych i bogactw mineralnych znajdujących; w odniesieniu do szelfów strefę tę poszerza się do 350 mil.

Zupełnie odmienną i wyjątkową jest kwestia Antarktydy, której statut prawny nie został do końca ustalony. W myśl międzynarodowej konwencji Antarktyda, czyli obszar za 60° S, może być wykorzystywana jedynie do celów pokojowych (głównie naukowych). W 1959 roku układ, który określa zasady wykorzystania tego kontynentu podpisało 12 państw. Polska, jako trzynasta, przystąpiła w 1977 roku.

W latach 90. znaczącą rolę w łagodzeniu napięć i rozwijaniu różnorodnych form współpracy między krajami na kontynencie europejskim, odegrał utworzony w 1975 roku w Helsinkach, Komitet Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. W 1994 roku zmieniono nazwę na Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE).

Rejony występowania konfliktów

Częstym źródłem konfliktów i wojen są problemy gospodarcze z jakim borykają się zwłaszcza biedniejsze kraje świata. Tego typu obszary we współczesnym świecie to przede wszystkim: Afryka, Bliski Wschód, Półwysep Bałkański, Ameryka Środkowa, Półwysep Indochiński, kraje byłego ZSRR. Niektóre konflikty ulegają wygaszeniu, jednak w ich miejscu mogą tworzyć się nowe. Świat, wiele lat od zakończenia zimnej wojny w dalszym ciągu daleki jest od całkowitej stabilności, o ile taka stabilność jest w ogóle możliwa do osiągnięcia. Dążenia do niej wymagają dalszych zmian, które pójdą w kierunku pokonania istniejących różnic oraz umocnienia współpracy pokojowej.

Jednym z najbardziej niestabilnych regionów politycznych na świecie jest Bliski Wschód, którego system bezpieczeństwa jest bardzo niestabilny i zróżnicowany. Kraje położone w tym rejonie nie są w stanie poradzić sobie z wieloma sporami i konfliktami, których przyczyny zwykle sięgają najdawniejszych czasów. Na Bliskim Wschodzie ścierają się różnorakie grupy interesów regionalnych i światowych. Sytuacja taka wynika z faktu, że w rejonie Zatoki Perskiej występują duże zasoby surowców mineralnych, a zwłaszcza ropy naftowej, która ma podstawowe znaczenie dla rozwoju gospodarki na świecie. Wahania jej ceny odbijają się szerokim echem w każdym miejscu na Ziemi. Miejscem szczególnie zapalnym w regionie jest Palestyna i konflikt arabsko - izraelski. Palestyńczycy, którzy zostali wyparci ze swoich ziem przez Izraelczyków domagają się zwrotu swoich terenów i utworzenia na nich suwerennego państwa. Podstawowym narzędziem presji stosowanym przez Palestyńczyków są samobójcze zamachy terrorystyczne, a odpowiedzią Izraela ostrzeliwania arabskich osiedli i bombardowanie miejsc w których mogą ukrywać się terroryści. Wcześniej, w latach 60. Izrael prowadził również wojnę z Egiptem. Dzięki interwencji Stanów Zjednoczonych konflikt udało się zakończyć podpisaniem porozumienia pokojowego. Ważnym krokiem na drodze do całkowitego pojednania Palestyńczyków i Izraelitów było porozumienie zawarte we wrześniu 1993 roku. Na jego mocy utworzono tzw. Autonomię Palestyńską w części Zachodniego Brzegu Jordanu i w Strefie Gazy. Wtedy też oficjalnie zakończyło się trwające od 1987 roku arabskie powstanie przeciwko władzom w Tel Awiwie. Również tutaj zasadniczą rolę odegrały Stany Zjednoczone, które po rozpadzie ZSRR na początku lat 90. XX wieku, pozostały jedynym dużym mocarstwem w tym regionie, mającym nawiązane bezpośrednie kontakty z praktycznie wszystkimi państwami arabskimi. Pomimo podejmowania nowych pokojowych inicjatyw konflikt na Bliskim Wschodzie nie został rozwiązany. Stany Zjednoczone starają wywrzeć nacisk na Izrael, aby ten zastosował większe ustępstwa wobec Arabów, ale na razie nie wydaje się by w najbliższych latach mogło dojść do powstania w pełni niezależnego państwa palestyńskiego.

Sedno problemu tkwi pewnie też w tym, że Izrael jest najbliższym i najpewniejszym sprzymierzeńcem Stanów Zjednoczonych w tym rejonie świata, lecz ze względu na obronę swoich interesów nie skłania się do zawarcia jakiegoś poważniejszego kompromisu z Palestyńczykami, co pogarsza również stosunki między Amerykanami a Arabami, nawet z tymi o orientacji prozachodniej. Bezpieczeństwu w regionie zagraża dodatkowo zyskujący na znaczeniu fundamentalizm islamski, wymierzone przeciwko Stanom Zjednoczonym i całemu Zachodowi, a nawet przeciwko władzom państw arabskich, które podejmują współpracę gospodarczą z Ameryką i Europą. W tej sytuacji nie wydaje się aby na Bliskim Wschodzie mogła kształtować się trwała wspólnota bezpieczeństwa. Poza tym, w regionie obserwuje się silną rywalizację o dominację i przywództwo w tej części świata, w którą zaangażowana jest m.in. Arabia Saudyjska, Syria, Egipt Egipt Arabska Republika Egiptu. Państwo położone w północno-wschodniej Afryce i częściowo w Azji (Półwysep Synaj). Na północy graniczy z Morzem Śródziemnym, a od wschodu z Morzem Czerwonym. Powierzchnia... Czytaj dalej Słownik geograficzny i Iran. Sprzeczność interesów jest obecna w stosunkach między tymi państwami, stwarzając zagrożenia dla Bliskiego Wschodu i dla regionów sąsiednich (Maghreb i Środkowy Wschód). W Maghrebie wraz fundamentalizmem islamskim działa terroryzm państwowy oraz szereg konfliktów lokalnych.

Równie skomplikowana i trudna sytuacja występuje nad Zatoką Perską, a wynika z wieloletnich konfliktów lokalnych oraz mocarstwowych aspiracji niektórych państw. W latach 1980 - 1988 trwała przykładowo wyniszczająca wojna pomiędzy Irakiem a Iranem. Poważne następstwa dla bezpieczeństwa w regionie miała na początku lat 90. XX wieku wojna w Zatoce Perskiej zainicjowana przez Stany Zjednoczone, które utworzyły antyiracką koalicję w odpowiedzi na inwazję Iraku wymierzoną w Kuwejt w 1990 roku. Jednak Stanom nie udało się wtedy ani obalić irackiego reżimu, ani wyegzekwować realizacji przez ten kraj rezolucji Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych dotyczącej zakazu produkcji broni masowego rażenia. Obalenie dyktatury Saddama Husajna nastąpiło dopiero w 2003 roku, w ramach tzw. wojny z terroryzmem zapoczątkowanej po zamachach z 11 września 2001 roku. Interwencja w Iraku spotkała się wtedy z krytyką prawie wszystkich państw arabskich i wielu krajów europejskich (Niemcy, Francja). W samych Stanach, od czasu rozpoczęcia wojny w Iraku, stopniowo zmniejsza się poparcie dla tej operacji. Sytuację pogarszały skandale z torturowaniem więźniów w irackich więzieniach oraz fałszywe doniesienia amerykańskiego wywiadu na temat broni masowego rażenia jaką miał posiadać Irak.

Poważnym wyzwaniem dla polityki zagranicznej Stanów Zjednoczonych jest również postępowanie Iranu od czasu rewolucji w 1979 roku. Iran dąży do pełnienia roli mocarstwa na Bliskim Wschodzie, a ponadto upowszechnia swoją odmianę islamskiego fundamentalizmu. Fundamentalizm ten przejawia się w prowadzeniu terroryzmu państwowego, ustanowieniu prawa koranicznego jako prawa powszechnie obowiązującego oraz przejawia się w udzielaniu wsparcia finansowego różnym niebezpiecznym organizacjom islamskim. Unia Europejska w stosunkach z Iranem stosuje odmienne podejście niż Stany, wykorzystując tzw. dialog krytyczny, czyli szukanie rozwiązań kompromisowych. W ostatnim czasie nieskuteczne okazują się zarówno interwencje podejmowane przez USA, jak i UE. Iran przyznaje się, że prowadzi prace nad wzbogacaniem uranu, a działania te nie podobają się krajom zachodnim, które obawiają się, że władze Iranu w końcu podejmą decyzję o produkcji bomby atomowej. Szczególnie stanowczych działań domaga się Izrael, któremu wiele razy irański przywódca groził.

Ważnym dla bezpieczeństwa na Środkowym Wschodzie był trwający od końca lat 70. konflikt afgański. Po wycofaniu się wojsk radzieckich w 1988 roku konflikt ten przerodził się w straszliwą wojnę domową. W latach 90. sprawą tą zainteresowały się Stany Zjednoczone i Chiny, a ponadto w trochę innej formie: Arabia Saudyjska, Iran, Pakistan i niektóre kraje Wspólnoty Niepodległych Państw. Do połowy 1998 roku Talibowie przejęli kontrolę nad ¾ terytorium kraju. W 2001 roku, w wyniku działań zbrojnych podjętych przez międzynarodową koalicję pod przywództwem Stanów Zjednoczonych, Talibowie zostali odsunięci od władzy. Jednym z głównych celów interwencji w Afganistanie było pojmanie Osamy bin Ladena odpowiedzialnego za zorganizowanie zamachów terrorystycznych z 11 września 2001 roku. Cel ten jak na razie nie został zrealizowany, a bin Laden co kilka miesięcy, grozi krajom zachodnim kolejnymi zamachami.

Innym poważnym źródłem zagrożeniem dla bezpieczeństwa jest ciągle nie rozwiązany problem z Kurdami. Kurdowie to 20-milionowy naród zamieszkujący Irak, Iran, Turcję i Syrię, który nie ma obecnie praktycznie żadnych szans do utworzenia swojego państwa. Skutkuje to ostrymi sporami i napięciami wewnętrznymi, łamaniem praw człowieka w tych krajach oraz masową emigracją Kurdów do państw sąsiednich i Europy Zachodniej.

Obecnie państwa położone na Bliskim i Środkowym Wschodzie nie potrafią wypracować własnego systemu bezpieczeństwa. Konflikty wewnętrzne i międzynarodowe jakie toczą się w tym rejonie są zagrożeniem dla całego regionu, ale także dla całego świata. Misje pokojowe ONZ oraz interwencje ze strony Stanów Zjednoczonych i Unii Europejskiej nie przynoszą póki co długookresowych efektów, chociaż przynajmniej powodują czasowe załagodzenie wielu napięć.

Napięta sytuacja panuje również w pozostałych krajach azjatyckich. W północno - wschodniej części kontynentu ścierają się przykładowo interesy Chin i Japonii, ale też Stanów Zjednoczonych i Rosji. Punktami zapalnymi są Korea Północna, Tajwan, Tybet, Sri Lanka, Kaszmir, Timor Wschodni itd. O ile takie państwa jak Rosja i USA posiadają sprzeczne interesy polityczne, militarne oraz ekonomiczne, które nie odbijają się w znaczący sposób na stabilności regionu, to problem koreański, tajwański, czy kaszmirski mogą stanowić zagrożenie dla spokoju na tym obszarze. Z powodu szybkiego rozwoju gospodarczego oraz mocarstwowych aspiracji jednym z większych problemów w zapewnieniu bezpieczeństwa tej części świata, będzie dalsza ewolucja Ewolucja ogół zmian, jakie zachodziły w historii organizmów na Ziemi od momentu pojawienia się życia do chwili obecnej. Obejmuje zmiany właściwości organizmów, powstawanie nowych grup taksonomicznych oraz... Czytaj dalej Słownik biologiczny zagranicznej polityki Chin, które stopniowo wyrastają na globalne mocarstwo. Wciąż nie rozwiązany pozostaje spór pomiędzy Japonią a Rosją o Kuryle. Niejasna jest rola i pozycja jaką ma pełnić Moskwa w regionie. W odniesieniu do zamiarów połączenia państw koreańskich oraz groźnej polityki wewnętrznej i zagranicznej prowadzonej przez Koreę Północną, stwierdzić należy, że już od polowy lat 90. XX wieku Stany Zjednoczone starały się ustabilizować sytuację. Chętna do pomocy była nawet Chińska Republika Ludowa. Połączenie Korei jest jednak kwestią odległej przyszłości, a spory pomiędzy obydwoma państwami grożą wybuchem konfliktu zbrojnego. Sprawę pogarszają aspiracje władz koreańskich, które dążą do rozwijania produkcji broni atomowej. Pekin próbował doprowadzić do jak najszybszego przejęcia Hongkongu w 1997 roku oraz Macao w 1999 roku. Dąży też do przyłączenia Tajwanu na zasadzie "jedno państwo - dwa systemy", co stwarzałoby lepszą perspektywę gospodarczą dla "rynku wewnątrzchińskiego".

Półwysep Indyjski kojarzy się z długotrwałym napięciem pomiędzy Pakistanem a Indiami. Szczególne niebezpieczeństwo jakie niesie ze sobą ten konflikt, wynika z faktu, że oba kraje posiadają broń nuklearną. Pomimo licznych protestów międzynarodowych, w poprzednich latach dochodziło do próbnych wybuchów nuklearnych przeprowadzanych na poligonach. Chiny Chiny Chińska Republika Ludowa. Państwo położone w Azji Środkowej i Wschodniej nad morzami: Żółtym, Wschodniochińskim i Południowochińskim. Powierzchnia 9 597 520 km2. Liczba ludności 1 277 798 tys.... Czytaj dalej Słownik geograficzny w Tm konflikcie opowiadają się po stronie Pakistanu. W ostatnim czasie napięcia na Półwyspie Indyjskim osłabły, dzięki zawarciu porozumienia między zwaśnionymi krajami. W pobliżu Indii, na Sri Lance, od kilkunastu lat toczy się wojna domowa. Tamilowie, którzy odgrywają tu pierwszorzędną rolę znani są ze swojej brutalności i zbrodni jakich się dopuszczają. Od końca 2004 roku, czyli od czasu wielkiego azjatyckiego tsunami, obowiązywało zawieszenie broni, które zerwano już kilka miesięcy później. Generalnie, konflikty i napięcia na Półwyspie Indyjskim odbijają się na stabilności podsystemu bezpieczeństwa w rejonie Oceanu Indyjskiego, który stanowi łącznik pomiędzy Środkowym Wschodem a południowo - wschodnią Azją. Azja Południowo - Wschodnia, w trakcie ostatnich 30 lat przeszła poważną ewolucję polityczną i gospodarczą. Z punktu widzenia poziomu bezpieczeństwa nie jest to na pewno region jednolity, gdyż m.in. na Półwyspie Indochińskim, z powodu konfliktu wietnamskiego i interwencji wojsk amerykańskich w 1973 roku, zachowało się tutaj wiele napięć wewnętrznych oraz międzynarodowych (Laos, Wietnam, Kambodża).

Duże zasługi w kwestii współpracy między krajami regionu ma Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo - Wschodniej (ASEAN). Jest to organizacja założona w 1967 roku przez Filipiny, Indonezję, Singapur, Malezję i Tajlandie. W 1994 roku dołączyło do niej Brunei, a rok później Wietnam. Głównym celem tej organizacji jest współpraca polityczna, kulturalna i gospodarcza. W 1993 roku kraje członkowskie utworzyły strefę wolnego handlu. Na początku lat 90. XX wieku powstało Regionalne Forum Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo - Wschodniej, które zajmuje się problematyką bezpieczeństwa w regionie. Obok państw członkowskich ASEAN, do Forum należą: Stany Zjednoczone, Kanada, Unia Europejska, Australia, Japonia, Nowa Zelandia, Korea Południowa, oraz Chiny i Rosja będące obserwatorami.

Ameryka Południowa i Środkowa, która nie ma wspólnego systemu bezpieczeństwa, pozostaje pod mocnymi wpływami ekonomicznymi i politycznymi Ameryki Północnej, czyli Stanów Zjednoczonych i Kanady. Wspólną płaszczyzną na której dokonuje się współpraca jest Organizacja Państw Amerykańskich. OPA powstała w 1948 roku w Bogocie jako kontynuacja działającej od 1890 roku Unii Panamerykańskiej. Swoją siedzibę ma w Waszyngtonie. Tworzą ją kraje latynoamerykańskie i Stany Zjednoczone. W 1962 roku wykluczono z niej komunistyczną Kubę. Głównym zadaniem jest współpraca polityczna i gospodarcza. Podobna do OPA jest Organizacja Państw Ameryki Środkowej, która została założona w 1951 roku w San Salvador przez Gwatemalę, Kostarykę, Honduras, Salvador i Nikaraguę. W 1962 roku do tych krajów dołączyła Panama. Celem organizacji jest polityczna i gospodarcza integracja, a także współpraca militarna. Obok wspomnianych organizacji działa również Północnoamerykańska Strefa Wolnego Handlu (NAFTA), będąca wspólnotą gospodarczą Stanów Zjednoczonych, Kanady i Meksyku. NAFTA powołana została 1 stycznia 1994 roku. Umowa między jej członkami przewiduje stopniowe znoszenie barier celnych, protekcjonizm wobec towarów europejskich i utworzenie do 2015 roku wspólnego rynku. Mniejsze znaczenie ma zrzeszająca państwa Azji i Ameryki organizacja o nazwie MERCO-SUR. Mimo wielu problemów zarówno NAFTA, jak i inne organizacje międzynarodowe, stanowią swego rodzaju punkt wyjścia do dalszych działań integracyjnych podejmowanych m.in. w celu zapewnienia większego bezpieczeństwa. Chodzi tutaj przede wszystkim o szerszą współpracę krajów członkowskich OPA przy radzeniu sobie z zagrożeniami tego typu jak przestępczość zorganizowana czy handel narkotykami. Ważną funkcję we wzajemnych stosunkach między kontynentami azjatyckim i amerykańskim pełni również zawarty pod koniec lat 80. XX wieku Układ o Współpracy Gospodarczej w Azji i rejonie Pacyfiku (APEC). Układ od chwili obecnej podpisało 18 państw z Ameryki i Azji. APEC dąży do ożywienia współpracy gospodarczej w rejonie Pacyfiku, tworząc równocześnie dalsze podstawy systemu bezpieczeństwa w tych regionach.

Kilkakrotnie Stany Zjednoczone podejmowały interwencję wojskową na obszarze Ameryki Łacińskiej m.in. w Panamie w 1989 roku i na Haiti w 1995 roku. Powody tych działań to nie tylko bezpośrednie zagrożenie militarne, lecz również handel narkotykami i jawne łamanie praw człowieka przez niektóre państwa. Jednym z poważniejszych problemów bezpieczeństwa w tej części świata jest pokonanie różnic rozwojowych oraz poprawy warunków życia oraz demokratyzacji niektórych państw, gdzie działa reżim dyktatorski.

Najgorsza sytuacja w zakresie bezpieczeństwa panuje w Afryce. Na taki stan rzeczy nałożyło się kilka przyczyn wśród których wymienić należy przede wszystkim: odmienne tradycje historyczne i kulturowe poszczególnych plemion, kolonializm i późne proklamowanie niepodległości przez większą część, zróżnicowanie między wielkimi regionami w Afryce. Na Czarnym Lądzie toczą się wojny międzynarodowe (np. Etiopia Etiopia Ludowo-Demokratyczna Republika Etiopii. Państwo położone w północno-wschodniej Afryce nad Morzem Czerwonym. Powierzchnia 1 104 300 km2. Liczba ludności 65 374 tys. (2001 r.). Stolica Addis Abeba.... Czytaj dalej Słownik geograficzny z Erytreą), wojny domowe (np. Lesotho, Kongo, Angola) i konflikty o podłożu etnicznym (np. Ruanda). Powszechnym zjawiskiem na tym kontynencie są ponadto masowe uchodźstwa, tortury i specyficzna dla tego rejonu świata bezkarność. Zbrodnie popełniane na murzyńskiej ludności cywilnej przez zbrojne oddziały arabskie w Sudanie należą do najbardziej wyrazistych przykładów powszechnego i ciągle powtarzającego się mordowania, okaleczeń, gwałtów i porwań ludności. Mimo, że społeczność międzynarodowa potępia te czyny, nie widać szans na szybkie poradzenie sobie z tym problemem.

Proces pokojowy w Angoli z 1999 roku zakończył się zupełną porażką. Dało to początek nowym pogwałceniom praw człowieka, które były powszechnie popełniane, gdy tylko na nowo odżył konflikt zbrojny. Sytuacja w Sudanie jest równie zła. Nie biorąca bezpośrednio udziału w walkach, cywilna ludność jest narażona na znaczne naruszenia podstawowych praw człowieka. Wszystkie strony konfliktu dopuszczają się na niej rozmyślnych i samowolnych masowych morderstw. Od wielu lat pojawiają się doniesienia o porwaniach dokonywanych przez rządowe wojska i ich sojuszników. Porwanych ludzi traktuje się jak niewolników. W pogwałcaniu praw człowieka miały też swój udział koncerny naftowe, które nie czuły się odpowiedzialne za nadużycia dokonywane przez grupy wynajmowane do ochrony pól naftowych.

W przezwyciężeniu tych wszystkich problemów ma pomóc Organizacja Jedności Afrykańskiej, która została utworzona w 1963 roku w Addis Abebie jako sojusz 31 państw afrykańskich. Głównymi jej celami są koordynacja wzajemnej współpracy państw Afryki oraz dążenie do usunięcia wszelkich przejawów kolonializmu, neokolonializmu i rasizmu. W 1994 roku jej członkowie proklamowali utworzenie Afrykańskiej Wspólnoty Gospodarczej. OJA w 2002 roku została zastąpiona przez Unię Afrykańską.

Nawet Europa nie była w ciągu ostatnich kilkunastu lat wolna od konfliktów zbrojnych. Kiedy w czasie wojny w Czeczenii zaczęły się akty okrucieństwa i poważne pogwałcenia praw człowieka oraz kiedy Organizacja Narodów Zjednoczonych starała się zaprowadzić porządek i trwały pokój w Kosowie, w innych rejonach Rosji również obecne były tortury i bezwzględne traktowanie przez milicję pewnych grup społecznych. Rosyjskie uderzenie na Czeczenię i wzmożenie działań mających na celu zastraszanie Czeczenów mieszkających w Moskwie oraz innych miastach, były wyraźnymi przykładami ignorowania międzynarodowych konwencji i humanitarnych norm prawnych. Bestialskich zachowań dopuszczali się zarówno żołnierze rosyjscy jak i partyzanci czeczeńscy. Czeczenom zarzucano m.in. wykorzystywanie cywili jako "ludzkich tarcz". Występki w odniesieniu do albańskiej mniejszości w Kosowie najbardziej nasiliły się w trakcie nalotów powietrznych sił Paktu Północnoatlantyckiego. Doszło wtedy do wielu morderstw, uprowadzeń, bezpodstawnych zatrzymań, stosowania tortur itp. W miarę opuszczania tych terenów przez wojska serbskie i jugosłowiańskie, podobnych represji zaczęli doświadczać Serbowie, Romowie i pozostałe mniejszości etniczne. Mimo stacjonowania kontyngentu sił pokojowych ONZ taka sytuacja trwała jeszcze przez wiele lat.

Podstawowym powodem konfliktów zbrojnych są dysproporcje w poziomie rozwoju cywilizacyjnego. Na świecie istnieje około 200 suwerennych państw, których sytuacja gospodarcza i społeczna jest bardzo zróżnicowana. W celu określenia stopnia rozwoju danego kraju stosuje się wskaźnik takie jak: wartość PKB (wartość produkcji finalnej wytworzonej na terenie danego kraju bez względu na to, kto jest właścicielem czynników wytwórczych), wartość PNB, wartość PKB na jednego mieszkańca, średni roczny wzrost PKB (tzw. wskaźnik wzrostu gospodarczego), średnią wysokość inflacji, średnią długość życia, udział analfabetów, przeciętny wzrost produkcji rolniczej lub przemysłowej, zużycie energii elektrycznej na jednego mieszkańca, nakłady na inwestycje i badania naukowe, rezerwy finansowe itd.

Kraje możemy podzielić m.in. w taki sposób:

Wskaźnik

Państwa

w y s o k o rozwinięte

ś r e d n i o rozwinięte

s ł a b o

rozwinięte

n a f t o w e

PKB/osobę

25 000 $

4 000 $

400 $

10 000 $

Wzrost gospod.

4 %

-5 % do 5 %

3 %

1 %

Inflacja

1 %

10 %

6 %

2 %

Prod. energii

8 000 kWh

2 000 kWh

80 kWh

5 000 kWh

Przyrost nat.

2 ‰

10 ‰

20 ‰

15 ‰

Ludn. miejska

75 %

60 %

30 %

90 %

Analfabetyzm

0,5 %

10 %

50 %

20 %

Bezrobocie

6 %

9 %

25 %

7 %

Żywność

3 300 kcal/dzień

2 700 kcal/dzień

2 000 kcal/dzień

3 000 kcal/dzień

Przykłady

Australia

Dania

Hiszpania

Holandia

Kanada

Niemcy

Szwecja

USA

Włochy

Brazylia

Czechy

Gabon

Meksyk

Polska

Turcja

Chiny

Honduras

Rosja

Bangladesz

Etiopia

Kenia

Burkina Faso

Czad

Nigeria

Tanzania

Niger

Mozambik

Arabia Saud.

Kuwejt

ZEA

Libia

Objaśnienia do tabeli:

Wszystkie podane wskaźniki są wartościami średnimi dla poszczególnych grup państw.

PKB/osobę - dochód narodowy na osobę

Wzrost gospod. - wzrost produktu krajowego

Inflacja - średni poziom inflacji

Prod. energii - roczne zużycie energii elektrycznej na osobę

Przyrost nat. - wielkość przyrostu naturalnego

Ludn. miejska - odsetek ludności miejskiej

Analfabetyzm - odsetek analfabetów w wieku powyżej 16 lat

Bezrobocie - odsetek bezrobotnych

Żywność - wartość energetyczna spożywanych pokarmów

Bardziej uproszczony podział przyjmuje istnienie trzech grup państw: rozwijających się, rozwiniętych i będących w fazie transformacji.

Największą grupę, w której skład wchodzi większość krajów zamieszkuje przeszło cztery Cztery Liczba cztery symbolizuje wszechświat materialny, cztery pory roku, cztery strony świata, cztery kwadry księżyca, cztery wiatry, cztery wieki ludzkości, cztery rzeki Hadesu, cztery konie Apokalipsy,... Czytaj dalej Słownik symboli literackich miliardy ludzi. Są to tzw. kraje rozwijające się. Kraje te oczywiście różnią się między sobą pod wieloma względami. Panują w nich różne ustroje polityczne, chociaż większość ma mniej lub bardziej rozwinięte systemy demokratyczne. W ramach tej grupy mamy państwa socjalistyczne (Korea Północna, Wietnam, Kuba, Chiny), ale zdarzają się również monarchie (Lesoto, Jordania, Bhutan, Brunei). Systemy polityczne są zwykle dość niestabilne czego przykładem mogą być chociażby zamieszki z 2006 roku w Bhutanie. Państwa z tej grupy mają bardzo różną wartość wskaźnika PKB na osobę.

Drugą grupę stanowią kraje rozwinięte gospodarczo. Zalicza się tutaj około 30 krajów, w tym prawie wszystkie należące do Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD). W państwach tych mieszka ok. 15 % ludności świata, a zużywają one ponad połowę wytwarzanej na świecie energii.

Trzecia grupa to kraje przechodzące proces transformacji gospodarczej. Należą do niej głównie państwa Europy Środkowej i Wschodniej takie jak: Polska, Czechy, Węgry, Słowacja, Albania, Bułgaria, Rumunia, Litwa, Łotwa, Estonia Estonia Republika Estońska. Państwo położone w północno-wschodniej Europie, na wschodnich wybrzeżach Morza Bałtyckiego nad Zatoką Fińską i Ryską. W skład państwa wchodzi również 1520 wysp na Morzu Bałtyckim,... Czytaj dalej Słownik geograficzny i Wspólnota Niepodległych Państw. Większość z tych państw, po pomyślnym przejściu procesu transformacji, kiedy będą miały dobrze ukształtowaną gospodarkę rynkową i utrwalone demokratyczne rządy, dołączy do grupy krajów rozwiniętych. W państwach takich następuje znaczne zmniejszenie produkcji, które szacuje się średnio na 1/3 w odniesieniu do poprzedniego stanu. Gwałtowny wzrost inflacji w większej części państw udało się opanować, chociaż w WNP nadal obserwuje się inflację na wysokim poziomie. Poważnym problemem jest w niektórych krajach wysoka stopa bezrobocia. Zmniejszenie zamówień na artykuły przemysłu ciężkiego nie prowadzi do reorganizacji i przebudowy tego sektora, ale do stopniowego jego kurczenia się. Częstym odzewem ze strony zakładów produkcyjnych jest w takiej sytuacji nasilenie działań monopolistycznych, co powoduje wzrost inflacji. Transformacja gospodarki nie następuje bez odpowiedniego systemu inwestycyjnego, a do spowolnienia przemian może dojść na skutek zbyt wolnego procesu prywatyzacji. Prywatyzacja mniejszych przedsiębiorstw zwykle dokonuje się szybciej niż przedsiębiorstw większych.

Stopień rozwoju państw świata jest bardzo zróżnicowany, a wynika to z przyczyn historycznych, politycznych, demograficznych i gospodarczych. Na świecie obserwujemy układ dwubiegunowy. Z jednej strony mamy bogatą Północ, a drugiej biedne Południe. Rola krajów Południa sprowadza się praktycznie jedynie do dostarczania surowców, podczas gdy kraje Północy przetwarzają dostarczane surowce w procesach produkcji.

Pojawia się wiele pomysłów na pomoc dla biednych państw, aby mogły wstąpić na ścieżkę szybkiego rozwoju gospodarczego. Jedna z nich mówi, że pobudzenie wzrostu gospodarek narodowych w takich krajach wymaga jak największych inwestycji z zewnątrz. Równoczesny uruchomienie kilkunastu inwestycji zagwarantuje, że każdy zakład przemysłowy znajdzie odbiorców na swoje towary. Rozkwit w sektorze przemysłu umożliwi przepływ części zatrudnionych w rolnictwie do innych sektorów gospodarki. Podstawową trudnością jest zdobycie odpowiednich środków finansowych.

Pojawiły się w tym miejscu dwa częste mylnie rozumiane pojęcia: rozwój gospodarczy i wzrost gospodarczy. Rozwój gospodarczy to proces tworzenia i powiększania rzeczywistych rozmiarów produktu krajowego, któremu towarzyszą zmiany struktury produktu narodowego i całej gospodarki oraz instytucji ekonomicznych i stosunków ekonomicznych. Rozwój gospodarczy oznacza również jakościowe i ilościowe przemiany w poziomie i strukturze produktu wskutek efektywniejszego działania licznych podsystemów tej gospodarki, jej otocznia oraz postępu technologicznego i organizacyjnego. Z kolei wzrost gospodarczy to przyrost realnego produktu w gospodarce w danym okresie, stanowiący element decydujący o stopniu rozwoju gospodarczego, standardzie życia i poziomie dobrobytu społeczeństwa. Podstawowymi determinantami wzrostu gospodarczego są czynniki wytwórcze: praca, ziemia, kapitał, technologia i informacji, oraz struktura produkcji, konkurencyjność przedsiębiorstw, wydajność pracy i innowacyjność gospodarki.