Dodaj do listy

Przemysł na świecie i w Polsce – „wczoraj” i „dziś”

Człowiek rozpoczął eksploatować kamień oraz węgiel kamienny już około XVII w p.n.e. Jednak prawdziwy rozwój przemysłu górniczego nastąpił dopiero w okresie tak zwanej "przedprzemysłowej rewolucji", która nastąpiła w XVI w n.e. Wiązał się on z wprowadzeniem konnego transportu, a także kołowroty służące do wyciągania urobku. Z upływem czasu poczęto wykorzystywać energię wodną, przede wszystkim do napowietrzania oraz odwadniania szybów kopalń. Na przełomie XVI oraz XVII wieku bardzo intensywny był proces rozwoju przemysłu górniczego (węglowego), na obszarze Anglii, co pozwoliło jej na zajęcie zaszczytnego pierwszego miejsca w produkcji oraz eksporcie węgla kamiennego. Towarzyszyły tym procesom także zmiany w rolnictwie angielskim. Anglia była wówczas najsilniejszym gospodarczo krajem świata. Rewolucyjne zdobycze bardzo szybko rozeszły się po Europie, między innymi do takich państw jak: Francja, Niemcy, Holandia, Czechy, Włochy, a także Polski.

Schyłek wieku XVIII to czas tak zwanej "Wielkiej rewolucji przemysłowej". Dzięki tej rewolucji stworzono wiele urządzeń i innowacji, które pomogły szybko się rozwinąć różnym gałęziom przemysłu. Powszechne w użyciu zaczęły być maszyny parowe, z początku jedynie w kopalniach, później także we włókiennictwie (maszyny tkackie oraz przędzalnicze) oraz transporcie, tworzono pierwsze statki oraz parowozy napędzane parą. Rewolucja ta swoim zakresem występowania objęła takie państwa jak: Anglię, Stany Zjednoczone, Francę, a w okresie późniejszym inne państwa europejskie.

U schyłku XIX wieku zaczęła się "II rewolucja przemysłowa". Daje ona wiele nowych i bardzo ważnych unowocześnień i wynalazków. Takim ważnym krokiem na przód było wprowadzenie do oświetlenia oraz napędzania wszelakich maszyn energii elektrycznej. Wynalezienie sposobu destylacji ropy naftowej uruchomiło rozwój przemysłu naftowego. Prawdziwy milowy krok został postawiony w gałęzi transportu, poprzez wynalezienie i wprowadzenie do codziennego użytku bardzo wydajnych, nowych środków transportu, jakimi są samoloty oraz samochody. Wzrósł z tego powodu popyt Popyt zapotrzebowanie na określone towary oraz siłę roboczą na określonym obszarze.
Czytaj dalej Słownik geograficzny
na płynne paliwa, co doprowadziło do zmniejszenia roli węgla jako głównego dostawcy energii. Wzrastał za to poziom wydobycia ropy naftowej oraz produkcji energii elektrycznej.

Państwa europejskie zaczynają powoli tracić swoją dominację na rzecz nowo tworzącej się potęgi, a mianowicie Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Po II wojnie światowej zaczęła się również zwiększać rola państw utworzonego bloku socjalistycznego oraz Japonii w gospodarce światowej. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ubiegłego wieku miała miejsce już 3 rewolucja przemysłowa, która zasadniczo różniła się od poprzednich, które prowadziły do zastąpienia wykwalifikowanych rzemieślników zwykłymi robotnikami, którzy przeważnie z użyciem maszyn wykonywali mało skomplikowane prace.

Trzecia przemysłowa rewolucja niesie ze sobą zapotrzebowanie na pracowników o bardzo wysokich kwalifikacjach, gdyż coraz bardziej gospodarka opiera się o użycie komputerów oraz specjalistycznych maszyn. Ujemnym skutkiem tej rewolucji było występujące zjawisko tak zwanego bezrobocia technologicznego, gdyż zmniejszaniu ulegały miejsca pracy. Pracę człowieka przejmowały urządzenia mechaniczne. W związku ze spadkiem liczby osób zatrudnionych w przemyśle rozpoczął się progres sektora usług. Ograniczeniu ulega produkcja towarów, gdyż są one coraz wytrzymalsze oraz doskonalsze i wypierają inne z rynku. W strukturze produkcji zaczyna maleć rola ciężkiego przemysłu i górnictwa, wzrasta natomiast rola przemysłu typu high-tech (przemysł precyzyjny, elektroniczny itp.). Przemysł high-tech najlepiej rozwijał się w państwach o wysokim rozwoju.

Struktura światowego przemysłu (w %)

Przemysł

1960

1970

1980

1990

1991

paliw-energ

12,0

10,5

10,4

15,9

20,5

metalurg.

11,8

10,8

10,1

12,7

8,9

elektromasz.

16,3

25,8

29,2

24,2

20,9

chemiczny

5,7

9,0

8,9

9,5

9,3

mineralny

4,4

4,2

3,3

4,2

4,4

drzew-pap

6,3

5,1

4,3

4,8

5,3

lekki

15,4

13,6

12,6

8,1

7,4

spożywczy

26,7

17,8

18,8

18,6

21,2

pozostałe

1,4

3,2

2,4

2,0

2,1

W państwach rozwijających się ciągle główna rola jest w rękach górnictwa, przemysłu spożywczego oraz lekkiego, są to gałęzie nie wymagające dużych nakładów finansowych. Coraz większa i częstsza jest specjalizacja w przemyśle. Państwa o znacznych obszarach posiadają bardzo wszechstronną produkcję przemysłową. W odróżnieniu od nich, nieduże państwa, których zasoby są ograniczone, skupiają się na rozwoju wybranej gałęzi przemysłu.

Na przykład:

  • Szwajcaria - duży producent wyrobów chemicznych (barwniki oraz leki) i przemysłu precyzyjnego
  • Norwegia Norwegia Królestwo Norwegii. Państwo położone w północnej Europie na obszarze zachodniej części Półwyspu Skandynawskiego. Powierzchnia 323 880 km2. Liczba ludności 4 513 tys. (2001 r). Stolica Oslo.... Czytaj dalej Słownik geograficzny - hutnictwo Hutnictwo przemysł metalurgiczny. Gałąź przemysłu przetwórczego, obejmująca produkcję metali z rud (także ze złomu) oraz ich plastyczną przeróbkę w walcowniach i kuźniach. Obejmuje hutnictwo żelaza... Czytaj dalej Słownik geograficzny aluminium, oparte na sprowadzanych boksytach

Ciekawy jest także występujący w ostatnich latach proces "eksportu przemysłu". Polega on na zakładaniu, przez wielkie koncerny z państw europejskich, Stanów Zjednoczonych oraz Japonii, swoich firm w państwach rozwijających się. Jest to spowodowane przez dwa czynniki. W państwach o wysokim rozwoju przepisy dotyczące ochrony środowiska są bardzo restrykcyjne. Budując więc fabryki poza granicami kraju można zaoszczędzić na wydatkach jakie poniosłoby się instalując urządzenia ograniczające zły wpływ na środowisko wymaganych w swoim kraju. Drugi powód to duża i tania siła robocza, która również powoduje zmniejszenie nakładów finansowych na produkcję.

LOKALIZACJA PRZEMYSŁU - CZYNNIKI

  • Baza surowcowa - za bazę surowcową uważamy występujące surowce mineralne oraz półprodukty z nich uzyskane. Jest to bardzo ważny czynnik w wypadku lokalizacji p. wydobywczego, rzeczą jasną jest tworzenie okręgów górniczych w rejonach, gdzie występują odpowiednie kopaliny. Jeśli chodzi o przemysł przetwórczy nie zawsze jest to decydujące. Niektóre przedsiębiorstwa bazujące na surowcach zakładają swoje placówki blisko miejsc wydobycia interesujących je surowców by przez to zmniejszyć nakład finansowy potrzebny do produkcji. Duże oszczędności dają niskie koszta transportu potrzebnych surowców. Bardzo opłacalne jest to w przypadku lokalizacji hut miedzi. Ruda miedzi charakteryzuje się niewielką zawartością czystego surowca a więc transport dużych ilości rudy byłby nieopłacalny. Istnieją przedsiębiorstwa, które położone są daleko od miejsc wydobycia używanego surowca. Może tak się zdarzyć, gdy firma bazuje na surowcu pochodzącym z importu lub ważniejszy jest inny czynnik, na przykład dobrze rozwinięta baza naukowa. Bliskość surowca oprócz kwestii finansowej zmienia także jakość danego surowca. Transport na znaczne odległości w znacznej mierze wpływa na stan jakościowy przewożonych surowców. Bardzo widoczne jest to w transporcie surowców rolnych, takich jak: trzcina cukrowa. Trzcina cukrowa traci z biegiem czasu coraz większe ilości cukru, dlatego należy ja przetwarzać jak najbliżej miejsc jej uprawy.
  • Zasoby wodne - znaczna część przemysłu w procesach produkcyjnych zużywa w ogromnych ilościach wodę. Zakładając swoje fabryki w dużych odległościach od źródeł wody musimy liczyć się z większymi wydatkami związanymi z doprowadzeniem jej do naszego zakładu.

Czynniki antropogeniczne:

  • Baza energetyczna - jest ten czynnik w dużej mierze powiązany z bazą surowców energetycznych. W dużym stopniu kształtuje on całkowite koszta produkcji, wynikają one w dużej mierze z wydatków poniesionych na energię. Z tej właśnie przyczyny przedsiębiorstwa charakteryzujące się dużą energochłonnością powstają przy elektrowniach z dużą mocą.

Ogromna ilość koksu jest wykorzystywana w hutach żelaza, natomiast ropa w petrochemiach. W takich przypadkach surowiec może być jednocześnie dawcą energii oraz półproduktem przerabianym w późniejszej fazie.

Rozmieszczenie energochłonnych fabryk opierających się na węglu (brunatnym oraz kamiennym) jest zdeterminowane przez obszary jego wydobywania. Mało kaloryczny węgiel lepiej przerabiać na terenie bliskim jego wydobycia z uwagi na drogi transport tego surowca. Nie należy do rzadkości stawianie obok własnych fabryk również swoich elektrowni. Zjawisko takie występuje w rejonach mało zagospodarowanych.

  • Baza siły roboczej - w obecnych czasach, kiedy to rozwija się mechanizacja i praca rąk ludzkich bywa zastępowana przez urządzenia i komputery, nadal zasób siły roboczej jest ważnym elementem, branym pod uwagę podczas lokowania zakładów przemysłowych. Korzystne jest budowanie zakładów na obszarach, gdzie panuje nadwyżka robotników, w takim wypadku nie trzeba ich sprowadzać z innych rejonów oraz budować potrzebnej im infrastruktury. W okresach dawniejszych ludność wiejska migrowała do ośrodków miejskich, gdzie zatrudniała się w przemyśle, w obecnych czasach przemysł szuka ewentualnych rezerw. Działaniem dążącym do jak największego wykorzystania potencjalnej siły roboczej, są procesy tworzenia firm, które dawałyby pracę kobietom, przy hutach i kopalniach, zatrudniających przede wszystkim mężczyzn.
  • Rynek zbytu - jest on istotny dla lokalizacji przemysłu, gdyż w zasadniczy sposób obniża koszty ponoszone na magazynowanie oraz transport wyprodukowanych towarów. Największy rynek zbytu stanowią wielkie ośrodki miejskie w pobliżu których zlokalizowany jest przede wszystkim przemysł spożywczy, obuwniczy, czy odzieżowy. Są to zatem gałęzie gospodarki, będące codziennie w kręgu zainteresowań zwykłych mieszkańców. W dużych miastach mogą także powstawać przedsiębiorstwa produkujące bardzo specyficzne towary, które mają najczęściej swój określony krąg klientów. Mogą to być również zakłady produkujące towary, których transport jest utrudniony.
  • Zaplecze naukowo-techniczne - określa poziom zasobności danego rejonu w placówki badawcze, miejsca, gdzie można szkolić młodych i zdolnych przyszłych pracowników firm.
  • Transport - jest to czynnik łączący się z wyżej wymienionymi i został on również scharakteryzowany przy ich omawianiu.
  • Czynnik ekologiczny Ekologiczny dotyczący związku warunków zewnętrznych, środowiska z życiem roślin i zwierząt, niezakłócający równowagi środowiskowej, mający na celu ochronę środowiska; zgodny z wymaganiami ekologii.... Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych - w dzisiejszych czasach coraz częściej uwzględnia się przy planowaniu budowy, na przykład nowej fabryki jej wpływ na stan środowiska danego terenu. Szczegółowe badania dotyczą między innymi przeważających kierunków wiatrów (określa się właśnie kierunek potencjalnych zanieczyszczeń), stan przepuszczalności ziemi (czy istnieje groźba zatrucia wód gruntowych), możliwości bezpiecznego odprowadzania utworzonych ścieków. Jest to bardzo pozytywne zjawisko świadczące o dbaniu o nasze wspólne środowisko. Człowiek pojął wreszcie, że takie zabiegi prowadzą do lepszych warunków życia. Nasuwa się pytanie: dlaczego tak późno?
  • Korzyść aglomeracji - ma bardzo duże znaczenie dla lokalizacji zakładów przemysłowych. Duże miasta są magnesem przyciągającym inwestorów. Następuje tu ogromna koncentracja wielu gałęzi gospodarki i rynków zbytu. Bliskość przedsiębiorstw ułatwia wzajemną współpracę i daje większe możliwości. Dowodem tego może być fakt, iż duże okręgi przemysłowe ukształtowały się wokół wielkich ośrodków miejskich. Największe z okręgów zajmują powierzchniowo zaledwie 1% powierzchni zaludnionych kontynentów, a ich udział w światowej produkcji przekracza połowę.

OKRĘGI PRZEMYSŁOWE

Okręg przemysłowy jest to zbiór miast silnie zurbanizowanych, mających wiele fabryk i szczególnie rozwinięty przemysł.

W Polsce za okręg przemysłowy uznaje się takie obszary, na których liczba zatrudnionych w przemyśle przetwórczym lub wydobywczym przypadająca na 1 km² bądź na 100 mieszkańców jest co najmniej dwukrotnie wyższa niż średnia krajowa zatrudnionych w tych gałęziach.

Główne okręgi przemysłowe w Polsce:

  • Białostocki Okręg Przemysłowy
  • Bielski Okręg Przemysłowy
  • Bydgosko-Toruński Okręg Przemysłowy
  • Częstochowski Okręg Przemysłowy
  • Gdański Okręg Przemysłowy
  • Górnośląski Okręg Przemysłowy
  • Jaworznicko-Chrzanowski Okręg Przemysłowy
  • Kalisko-Ostrowski Okręg Przemysłowy
  • Karpacki Okręg Przemysłowy
  • Krakowski Okręg Przemysłowy
  • Legnicko-Głogowski Okręg Przemysłowy
  • Lubelski Okręg Przemysłowy
  • Łódzki Okręg Przemysłowy
  • Opolski Okręg Przemysłowy
  • Piotrkowsko-Bełchatowski Okręg Przemysłowy
  • Poznański Okręg Przemysłowy
  • Rybnicki Okręg Węglowy
  • Staropolski Okręg Przemysłowy
  • Sudecki Okręg Przemysłowy
  • Szczeciński Okręg Przemysłowy
  • Tarnobrzeski Okręg Przemysłowy
  • Tarnowsko-Rzeszowski Okręg Przemysłowy
  • Warszawski Okręg Przemysłowy
  • Wrocławski Okręg Przemysłowy
  • Zielonogórsko-Żarski Okręg Przemysłowy

Lokalizacja oraz struktura przemysłu w okręgach przemysłowych to obraz Obraz W najogólniejszym znaczeniu: świat przedstawiony w utworze literackim jako odzwierciedlenie jakiejś rzeczywistości zewnętrznej, np. obraz XIX-wiecznej Warszawy w Lalce B. Prusa. Takie pojmowanie kategorii... Czytaj dalej Słownik terminów literackich gospodarczej historii określonego państwa czy też regionu. Zjawisko formowania się przemysłowych okręgów możemy przeanalizować na Wielkiej Brytanii. To właśnie państwo zwane "kolebką kapitalizmu", przez okres około 200 lat dominowało w światowej gospodarce. Uzyskała ona także miano największej światowej fabryki, co było związane z posiadanymi zasobami węgla kamiennego oraz rud żelaza, a także szybkim wprowadzaniem różnego rodzaju nowinek technicznych.

Midland ( położony w środkowej Anglii) pomiędzy Morzem Północnym i Walią, najstarszy, a zarazem największy angielski okręg przemysłowy. Innym bardzo dużym okręgiem jest Birmingham, który jest uważany za kolebkę angielskiej metalurgii. Jest ważnym ośrodkiem hutniczym oraz elektromaszynowym.

Zachodnią część Niż. Angielskiej zajmuje Manchester, który jest głównym ośrodkiem włókiennictwa. Za takie rozmieszczenie odpowiedzialne są dwa ważne czynniki: klimat Klimat przebieg pogody na pewnym obszarze, ustalony na podstawie wieloletnich obserwacji.
Czytaj dalej Słownik geograficzny
oraz Baza energetyczna. Warunki klimatyczne były dogodne do otrzymania przędzy bawełnianej o wysokiej klasie. Jeśli chodzi o bazę energetyczną to ma to związek z bliskością eksploatacji węgla kamiennego. Wpływ miał również transport bawełny przywożonej z Indii oraz Stanów Zjednoczonych kanałem manchesterskim i portem liverpoolskim. Złoża antracytu, czyli wysoce kalorycznego gatunku węgla oraz złoża rud żelaza (Kornwalia) były bazą na której rozwinęło się hutnictwo o raz górnictwo w rejonie Południowej Walii. Obecna stolica Walii - Cardiff niegdyś funkcjonowała jako jeden z główniejszych portów, przez który następował wywóz węgla kamiennego. Gdy zasoby zaczęły się kończyć ośrodek rozpoczął okres ubożenia. Na dzień dzisiejszy opiera się on o surowce pochodzące z importu.

Nizina Środkowoszkocka to już trzeci region, który rozwinął się dzięki bogactwu węgla kamiennego. Największymi ośrodkami tego regionu jest Edynburg- stolica Szkocji oraz Glasgow.

Obecnie największym ośrodkiem z bardzo bogatą ofertą branżową jest stołeczny Londyński Okręg. Przewagę mają tutaj nowoczesne działy przemysłu, które nie potrzebują znacznych ilości naturalnych surowców. Tutejszy przemysł charakteryzuje się zatrudnianiem kadry z dużymi kwalifikacjami, które łatwo można zdobyć w tym wielkim krajowym ośrodku oświatowo-kulturalnym. Londyn jako miasto Miasto intensywnie zabudowany obszar zamieszkiwany przez ludność wykonującą zawody pozarolnicze. Głównymi cechami miasta są:
zwarta zabudowa; duża gęstość zaludnienia; zatrudnienie ludności w...
Czytaj dalej Słownik geograficzny
jest wielkim obszarem zbytu towarów pochodzących z przemysłu chemicznego, elektromaszynowego oraz lekkiego. Kończące się zasoby węgla kamiennego, a zarazem zwiększająca się rola gazu ziemnego oraz ropy naftowej determinowały formowanie się całkiem nowych okręgów. Odmienną ich cechą był fakt, iż ich powstanie nie miało związku z obszarami na których wydobywa się węgiel. I tak, na przykład w okolicach miast Middlesbrough, Stocton oraz Newcastle rozwinął się przemysł rafineryjny oraz petrochemiczny. Miasta te są poprzez rurociągi połączone z wiertniczymi platformami znajdującymi się na M. Północnym.

Zmiany, które niosły rewolucje w przemyśle rozeszły się w szybkim tempie inne państwa w Europie. W przypadku Niemiec i Francji, wielkie okręgi przemysłowe tworzyły się również w rejonach o bogatych złożach surowcowych, a głównie węgla kamiennego. Takim przykładem pochodzącym z tego regionu może być Okręg Północny, znajduje się on we Francji, a jego największym miastem jest Lille. Dzięki węglu kamiennemu możliwy był rozkwit energetyki oraz koksochemicznego przemysłu. Zaś na nich bazując rozwinęła się produkcja sztucznych tworzyw oraz nawozów. Prężnie działało także hutnictwo oraz przemysł elektromaszynowy, który bazował na rudzie żelaza pochodzącej z niedaleko położonej Lotaryngii. Na tym terenie dobrze funkcjonuje także włókiennictwo, którego początki związane są z bardzo popularną w przeszłości hodowlą owiec oraz uprawą lnu. Dziś włókiennictwo opiera swoją działalność na imporcie potrzebnych surowców. Dziś po wielu zmianach, duża część kopalń oraz hut jest już zlikwidowana. Jako główny zaczyna dominować przemysł petrochemiczny.

Charakterystyka poszczególnych branż przemysłowych w Polsce.

PRZEMYSŁ ENERGETYCZNY

Nasz kraj liczy się jako wytwórca paliw na rynku światowym. Bazowe źródła energii to węgiel kamienny oraz brunatny (należące do kategorii paliw stałych), gdyż Polska Polska Rzeczpospolita Polska. Państwo położone w środkowej Europie nad Morzem Bałtyckim. Powierzchnia 312 685 km2. Liczba ludności 38 641 tys. (2001 r.). Stolica Warszawa. Język urzędowy polski. Jednostka... Czytaj dalej Słownik geograficzny cierpi na niedostateczne zasoby węglowodorów ciekłych i gazowych. Nasz kraj jest od dawna liczącym się w skali światowej producentem energii, jednakże w ciągu ostatnich lat wkład Polski w produkcję światową surowców energetycznych zmalał o około 0,2% i wynosi w przybliżeniu 1,8%. Spadek ten spowodował, że przesunęliśmy się o jedną pozycję w dół w rankingu światowym i zajmujemy miejsce 9.

Około 50% wydobywanego w kopalniach węgla kamiennego zostaje zużyte w branży energetycznej i to węgiel kamienny właśnie jest najczęściej stosowanym surowcem energetycznym. Warto jednak zaznaczyć, że w procesie energetycznym wykorzystywany jest też na dużą skalę węgiel brunatny, zwłaszcza po utworzeniu Bełchatowskiego Okręgu Paliwowo - Energetycznego, choć podstawą bilansu energetycznego w dalszym ciągu jest węgiel kamienny. W ostatnich dziesięcioleciach wzrastała sukcesywnie zarówno na świecie jak i w naszym kraju ilość wytwarzanej energii elektrycznej, co więcej w Polsce zanotowany wzrost był o wiele większy niż w innych państwach. Pomimo tego procent energii przypadający na jednego Polaka jest znacząco mniejszy niż tenże wskaźnik w krajach bardziej rozwiniętych - jest to różnica rzędu 40 - 60 % na naszą niekorzyść. Wraz z rozwojem elektrotechniki powstawały wielkie elektrownie, których wybudowanie zmniejszyło jednostkowe koszty i spowodowało zmniejszenie zużycia paliwa przypadającego na wyprodukowanie 1kWh z około 550 gram w latach 50. do około 360 gram w chwili obecnej. Daleko idące modernizacje objęły również zmiany w lokalizacji wielkich elektrowni. Zmniejszył się udział Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego w sumarycznej produkcji energii elektrycznej w naszym kraju, do czego przyczyniło się wykorzystywanie na większą skalę węgla brunatnego. Z uwagi na brak zysków z przewozu tego paliwa zdecydowano o wybudowaniu ogromnych elektrowni, które wytwarzały energię w procesie spalania wydobytego węgla. Takie elektrownie powstały w Turoszowie koło Konina oraz w Bełchatowie (elektrownia ta ma moc powyżej 4 tysięcy MW i zaopatruje w energię znaczną część Polski). W ponad połowie elektrowni w naszym kraju w procesie produkcji energii korzysta się wciąż z węgla kamiennego, z tego właśnie powodu większość elektrowni rozmieszczona jest w obszarze Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Co więcej obszar ten zaopatrywał w energię około 1 / 4 terytorium Polski. Zdecydowanie bardziej opłacalne - z uwagi na rynek zbytu - są elektrociepłownie, które prócz energii produkują również parę oraz gorącą wodę dostarczaną do ośrodków miejskich. Sprawność cieplna takich zakładów jest o wiele większa od elektrowni, aczkolwiek woda i para są produktami, które mogą być transportowane jedynie na niewielkie odległości. Inną zaletą - oprócz rentowności elektrociepłowni - jest fakt, iż zakłady takie są bardziej proekologiczne niż elektrownie i emitują do atmosfery oraz wprowadzają do wód zdecydowanie mniej substancji szkodliwych. Woda, która w normalnej elektrowni trafia do rzek i jezior w elektrociepłowni nie jest "odpadem," lecz produktem wykorzystywanym do ogrzewania lokalów użytkowych, jak również w procesach przemysłowych i rolniczych (na przykład przy uprawie warzyw i owoców). Kwestią niezwykle istotną dla wybudowania elektrowni jest dostęp do wody. Z tego właśnie powodu elektrownie, które do produkcji energii nie wykorzystują tradycyjnych surowców, są zlokalizowane w sąsiedztwie wielkich rzek. Na ziemiach polskich wybudowano nieliczne jedynie elektrownie wodne, co jest spowodowane faktem, iż polskie rzeki mają dość niski potencjał energetyczny. Nie bez znaczenia oczywiście są też wysokie koszty budowy takiego rodzaju elektrowni. Elektrownie wodne w Polsce to z reguły zakłady niewielkie (statystyki mówią, że jest ich w naszym kraju w granicach 100) - wyjątkiem od tej reguły są elektrownie szczytowo - pompowe, zlokalizowane w miejscowościach: Porąbka - Żar i Żarnowiec nad Jeziorem Żarnowieckim. Każda z nich posiada moc 500 MW. Wiele sprzeciwów budziła kwestia budowy elektrowni jądrowej w Polsce. Plan rozwoju energetyki jądrowej zaczął być wdrażany, jednakże z uwagi na liczne protesty w roku 1989 wstrzymano budowę pionierskiej w naszym kraju elektrowni atomowej, która miała być zlokalizowana w Żarnowcu.

PRZEMYSŁ ELEKTROMASZYNOWY

Niezmiernie ważną dziedziną dla gospodarki państwa jest przemysł elektromaszynowy. Jego ośrodki znajdują się tam, gdzie możliwe jest zgromadzenie wykwalifikowanych pracowników oraz osób reprezentujących dziedzinę badań naukowych. Jak wynika z takich założeń ośrodki przemysłu elektromaszynowego skupiają się zasadniczo w wielkich uprzemysłowionych miastach. Ta gałąź przemysłu jaką jest przemysł elektromaszynowy wiąże się z wieloetapowym procesem produkcji. Taki proces produkcji wymaga współpracy z zakładami oferującymi półprodukty, a tego rodzaju kooperacja zachodzi głównie w wielkich miastach. Ponadto wielkie ośrodki miejskie posiadają wysoki wskaźnik zapotrzebowania na wyroby elektromaszynowe. W naszym kraju ta gałąź przemysłu zanotowała dynamiczny rozwój w dwóch ośrodkach przemysłowych: Warszawskim i Górnośląskim, które zatrudniają niemal 25% osób przygotowanych do pracy w przemyśle elektromaszynowym.

INNE GAŁĘZIE PRZEMYSŁU ELEKTROMASZYNOWEGO

Przemysł elektrotechniczny oraz elektroniczny nie prezentuje dużego poziomu technologii. Skupia się on na terenie paru dużych ośrodków, które posiadają dobrze rozwiniętą bazę naukowo-badawczą.

W lokalizacji przemysłu metalowego wyróżniamy 3 podstawowe typy:

  • fabryki stalowych konstrukcji oraz innych towarów wymagających dużej ilości surowca lokowane są w pobliżu ośrodków hutnictwa.
  • wszelkiego rodzaju urządzenia metalowe, nie wymagające znacznych nakładów surowcowych oraz wysoce wykwalifikowanych pracowników, wykazuje się lokalizacją rynkową.
  • Fabryki zajmujące się produkcją urządzeń bardziej skomplikowanych pod względem technologicznym, takich jak na przykład: urządzenia do plastycznej obróbki metali, koncentrują się w wielkich ośrodkach miejskich.

Specyfika przemysłu precyzyjnego determinuje zatrudnienie wysoce wykwalifikowaną kadrę, stąd też ta gałąź przemysłu lokuje się w dużych miastach, albo w ich pobliżu. Są to na przykład:

  • Warszawa
  • podwarszawskie Błonie
  • Wrocław
  • Milanówek
  • Poznań
  • Łódź
  • Bydgoszcz

Przemysł ten jednak nie zaspokaja popytu jaki panuje w naszym kraju na tego rodzaju produkty.

PRZEMYSŁ MASZYNOWY

Do przemysłu elektromaszynowego możemy zaliczyć kilka jego branż. Od drugiej połowy siedemdziesiątych lat przemysł ten przeżywa prawdziwy regres, który jest związany z przejściem państwowej gospodarki w fazę pogłębiającego się rozpadu. Najważniejszą dziedziną przemysłu jest produkcja różnego rodzaju obrabiarek. Z powodu na wielkie zapotrzebowanie na wysoce wykwalifikowaną kadrę pracowniczą oraz współpracę z firmami konstrukcyjnymi, a także placówkami badawczo-naukowymi, przemysł maszynowy został

ulokowany w bardzo dużych miejskich ośrodkach, albo w ich pobliżu: Warszawie, Pruszkowie, Wrocławiu, Poznaniu, Kuźni Raciborskiej. Na dobrym poziomie znajduje się przemysł zajmujący się produkcją maszyn górniczych. Zlokalizowany jest on w rejonach, gdzie jest na niego największy popyt, czyli na obszarze Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, także w Piotrkowie Trybunalskim, Legnicy, czy Machowie. Poza tym na obszarze Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego występuje także największa koncentracja przemysłu hutniczego oraz produkcji energetycznych maszyn.

Dobrze rozwinął się także przemysł produkujący maszyny włókiennicze, koncentruje się on

w takich ośrodkach jak:

  • Łódzki Okręg Przemysłowy
  • Bielski Okręg Przemysłowy
  • Wałbrzych
  • Zielona Góra
  • Kamienna Góra
  • Kalisz

Do bardzo istotnych branży tego przemysłu zaliczamy produkcję budowlanych maszyn

Bardzo dużą część maszyn drogowych pochodzi z Okręgu Warszawskiego oraz Górnośląskiego.

PRZEMYSŁ ŚRODKÓW TRANSPORTU

Wśród dziedzin tego rodzaju przemysłu bardzo ważną rolę odgrywa produkcja posiadająca już duże tradycję, czyli taboru kolejowego. Największymi ośrodkami tego przemysłu są miasta:

  • Wrocław - produkcja wagonów, lokomotyw elektrycznych oraz elektrycznych

zespołów wieloczłonowych

  • Poznań - produkcja wagonów osobowych
  • Zielona Góra - produkcja wagonów towarowych
  • Ostrów Wielkopolski - produkcja wagonów towarowych
  • Chrzanów - produkcja spalinowych lokomotyw
  • Chorzów - produkcja tramwajów

W końcu lat siedemdziesiątych przemysł ten uległ nagłemu załamaniu, które było spowodowane przez niedostateczne środki finansowe potrzebne na jego funkcjonowanie.

Produkcja samochodów ma miejsce w wielu miastach, jednak ostateczne produkty, czyli gotowe samochody produkuje się w:

  • Warszawa
  • Bielsko-Biała
  • Tychy
  • Jelcz niedaleko Wrocławia
  • Starachowice
  • Sanok
  • Antoninek niedaleko Poznania

Produkcję lotniczą reprezentują fabryki w:

  • Świdniku - wytwórnia helikopterów
  • Mielcu - produkcja samolotów

Przemysł ten na skutek mniejszych zamówień od Ministerstwa Resortu Obrony Narodowej przeżywa ciężkie chwile. Jeszcze nie tak dawno do najlepiej rozwiniętego przemysłu jeśli chodzi o środki transportu należał przemysł stoczniowy. Jednak i on ostatnio znacznie podupadł.

PRZEMYSŁ CHEMICZNY

Polska jest krajem, w którym tempo rozwoju przemysłu chemicznego nie jest szybkie, choć sama produkcja posiada dużą dynamikę. Produkcja tego rodzaju oparta jest o procesy przebiegające na wielu etapach i w związku z tym główne ośrodki produkcji to ogromne kombinaty. Można dokonać podziału tego przemysłu na dwie główne gałęzie: jedna zajmująca się wytwarzaniem nawozów sztucznych i związków nieorganicznych i druga, której zadaniem jest przetwarzanie związków organicznych.

W przetwarzaniu związków nieorganicznych korzysta się z pewnych elementarnych surowców, którymi są: sól kamienna, siarka oraz apatyty, będące głównymi składnikami fosforytów. W gałęzi przetwarzania związków nieorganicznych dominuje przemysł sodowy, dla którego bazowym surowcem jest sól kamienna oraz również znaczący dla produkcji wapień. W Polsce zakłady sodowe znajdują się na terenach bogatych w tenże surowiec, to jest w miastach takich jak Kraków, Janikowo oraz Inowrocław. Innym działem przemysłu chemicznego jest produkcja kwasu siarkowego. W przypadku kwasu siarkowego zakłady wytwórcze są położone w okolicach rynków zbytu tego produktu.

Produkcja nawozów sztucznych jest jedną z najlepiej rozwiniętych gałęzi przemysłu chemicznego. Na terenach bogatych w koks oraz siarkę powstawały dawne zakłady nawozów azotowych. Obecnie - jak dyktuje nowa technologia - do produkcji nawozów sztucznych wykorzystuje się gaz ziemny. Fabryki wykorzystujące tą technologię zlokalizowane są w Puławach, Włocławku, Tarnowie oraz w Kętrzynie. Nowe zakłady wybudowano również w Gdańsku i Policach (wybrano tą lokalizację z uwagi na możliwość importowania fosforytów szlakiem morskim) jak również w Miechowie (gdyż na terenach w pobliżu Miechowa znajdują się zasoby siarki, można ponadto importować z Rosji fosforyty).

Organiczny przemysł bazuje przede wszystkim na przetwarzaniu dwóch głównych surowców: ropy naftowej oraz węgla kamiennego (używanego w starej technologii). Fabryki zajmujące się wytwarzaniem produktów na bazie węgla zlokalizowane są na Śląsku i w jego okolicach, w miastach takich jak: Chorzów czy Kędzierzyn. Natomiast we Brzegu koło Wrocławia oraz w Oświęcimiu znajdują się wytwórnie półproduktów o charakterze chemicznym.

Inną niezwykle istotną dziedziną przemysłu chemicznego jest wytwarzanie materiałów syntetycznych. Są one wytwarzane z półfabrykatów organicznych. Jedne z największych zakładów włókienniczych, bazujących na włóknach syntetycznych zlokalizowane są w Gorzowie Wlkp., Toruniu oraz Łodzi. Natomiast syntetyczne włókna celulozowe wytwarza się w Łodzi, Sochaczewie, Tomaszowie Mazowieckim, Wrocławiu oraz w Szczecinie, w zakładach wybudowanych w dwudziestoleciu międzywojennym. Kauczuk syntetyczny wytwarza się w Oświęcimiu. Inne fabryki tworzyw sztucznych wybudowano w Warszawie, Pionkach (okolice Radomia), Pustkowie (okolice Dębicy) oraz w Wąbrzeźnie.

Zakłady farmaceutyczne znajdują się w dużych miastach oraz okolicach. Taka lokalizacja daje możliwości kooperacji pomiędzy wybitnymi ekspertami w zakresie chemii oraz medycyny.

Podobnie jak przemysł farmaceutyczny również perfumeryjno - kosmetyczny zlokalizowany jest w wielkich ośrodkach miejskich, w których istnieje wysoki popyt na jego produkty.

Ośrodki przemysłu gumowego znajdują się w Dębicy, Olsztynie oraz w Poznaniu.

PRZEMYSŁ WŁÓKIENNICZY

Największym ośrodkiem włókienniczym są zakłady produkcyjne zlokalizowane na terenie miasta Łódź. Okręg ten jest rzadko spotykanym w świecie ośrodkiem, w którym wykorzystuje się głównie przemysł lekki. Drugim pod względem wielkości skupiskiem przemysłu włókienniczego jest Dolnośląski Okręg Przemysłowy, z fabrykami zlokalizowanymi w Kamiennej Górze, Bielawie czy Dzierżoniowie. Niemal 50% w skali Polski wyrobów lnianych jest produkowanych na bazie bawełny (tkanin) wytwarzanej właśnie w Okręgu Dolnośląskim. Trzecim co do wielkości okręgiem przemysłu włókienniczego jest Bielski Okręg Przemysłowy, w skład którego wchodzą zakłady zlokalizowane w Bielsko - Białej, Kętach oraz Andrychowie, gdzie wytwarza się przede wszystkim tkaniny wełniane. Pozostałe większe ośrodki należące do gałęzi przemysłu włókienniczego znajdują się w Częstochowie, Zielonej Górze, Białymstoku, Żyrardowie oraz Kaliszu.

Po drugiej wojnie światowej tylko dziewiarstwo jako gałąź przemysłu włókienniczego zanotowało istotny rozwój. Powstały wielkie zakłady dziewiarskie w miejscowościach: Biłgoraj, Jarosław, Stargard Szczeciński, Jędrzejów oraz Łowicz. Od początku lat 90. przemysł włókienniczy w Polsce pogrążony jest w głębokim kryzysie. Kryzys ten dotyka jednak nie tylko tej gałęzi przemysłu, ale ogólnie wszystkich dziedzin. Występuje deficyt środków, które konieczne są do przeprowadzenia daleko idących zmian w dziedzinie zarówno samej produkcji, jak też marketingu i organizacji pracy.

Bibliografia:

1. Plit, F., Plit, J., Makowski, J. "Polska w dobie przekształceń"

2. Mołdawa, T. "Słownik szkolny. Państwa Świata"

3. Leksykon państw świata (94/95)

4. Zarys encyklopedyczny - Polska (PWN 1979)