Dodaj do listy

Krainy geograficzne Polski

Pojezierza Południowobałtyckie są położone na północy Polski i Niemiec. Na terenie Polski ta podprowincja zajmuje około 79 000 km2, co stanowi 25% obszaru kraju. Krajobraz pojezierzy jest ukształtowany podczas ostatniego zlodowacenia. W rzeźbie dominują morenowe wysoczyzny oraz równiny sandrowe. Wysokość wzgórz morenowych dochodzi do 300 m n.p.m., a najwyższe - Wieżyca osiąga wysokość 329 m n.p.m. Wały morenowe są pozostałością kolejnych etapów podczas cofania się lodowca. Doliny rzek są szerokie, z zaznaczającymi się terasami. Częściowo rzeki Rzeki Największe rzeki świata: Wielkość rzeki można rozpatrywać w 3 kategoriach: długości, wielkości dorzecza oraz wielkości przepływu.
Po analizie danych z poniższej tabeli można uznać, że...
Czytaj dalej Słownik geograficzny
wykorzystują pradoliny, którymi były odprowadzane wody wypływające z lodowca. Charakterystycznym elementem krajobrazu są liczne polodowcowe jeziora. Dużą powierzchnię pojezierzy Południowobałtyckich zajmują lasy z udziałem sosny. Na wysoczyznach i równinach morenowych oraz na wyższych poziomach teras rzecznych rozwinęło się rolnictwo. Rejon pojezierzy jest atrakcyjny turystycznie ze względu na urozmaicony krajobraz, dużą liczbę jezior i czyste środowisko. W obrębie Pojezierzy Południowobałtyckich wyodrębniono kilka makroregionów:

  • Pojezierze Pojezierze obszar o rzeźbie młodoglacjalnej (polodowcowej), ukształtowany przez ostatnie zlodowacenie w plejstocenie. Jego charakterystycznymi formami są jeziora polodowcowe i wysokie moreny czołowe. W Polsce... Czytaj dalej Słownik geograficzny Zachodniopomorskie
  • Pojezierze Wschodniopomorskie
  • Pojezierze Południowopomorskie
  • Dolina Dolina wydłużona, wklęsła forma terenu, ukształtowana w wyniku erozyjnej działalności rzeki, o jednostronnym spadku w kierunku spływu wody. W jej przekroju poprzecznym wyróżniamy: dno doliny (część... Czytaj dalej Słownik geograficzny Dolnej Wisły
  • Pojezierze Chełmińsko-Dobrzyńskie
  • Pradolina Pradolina rozległa, płaska dolina, na niektórych odcinkach opuszczona przez rzekę. Utworzona i poszerzana głównie przez wody topniejącego lodu oraz wody sieci rzecznej znajdującej się na przedpolu ówczesnego lądolodu.... Czytaj dalej Słownik geograficzny Toruńsko-Eberswaldzka
  • Pojezierze Lubuskie
  • Pojezierze Wielkopolskie
  • Pradolina Warciańsko-Odrzańska
  • Pojezierze Leszczyńskie
  • Wzniesienia Zielonogórskie.

Pojezierze Wielkopolskie jest makroregionem fizyczno-geograficznym wchodzącym w skład Pojezierza Południowobałtyckiego. Obszar jest ograniczony pradoliną Toruńsko-Eberswaldzką od północy, pradoliną Warciańsko-Odrzańską od południa, doliną Obry od zachodu i doliną Wisły od wschodu. Powierzchnia regionu wynosi około 15 700 km2. Rzeźba została ukształtowana podczas zlodowacenia bałtyckiego. Charakterystyczna dla Pojezierza Wielkopolskiego jest duża liczba jezior - ponad 1000, z których największe jest Gopło. Najwyższe wzgórza morenowe osiągają wysokość do około 190 m n.p.m. Suma roczna opadów wynosi średnio od 450 do 500 mm.

Pojezierze Wielkopolskie jest obszarem użytkowanym rolniczo, część obszaru zajmują lasy. Największymi miastami regionu są: Poznań, Gniezno oraz Inowrocław. W skład Pojezierza Wielkopolskiego wchodzą:

  • Pojezierze Poznańskie
  • Poznański Przełom Warty
  • Pojezierze Chodzieskie
  • Pojezierze Gnieźnieńskie
  • Równina Wrzesińska
  • Równina Inowrocławska
  • Pojezierze Kujawskie.

Pojezierze Mazurskie jest makroregionem należącym do Pojezierzy Wschodniobałtyckich i znajduje się w północnej Polsce oraz częściowo na terenie Obwodu Kaliningradzkiego (Rosja). Na zachodzie graniczy z Pojezierzem Chełmińsko-Dobrzyńskim, na wschodzie z Pojezierzem Litewskim. Młodoglacjalny krajobraz pojezierza został ukształtowany podczas zlodowacenia bałtyckiego. Charakterystycznymi elementami rzeźby są kemy, ozy i pola sandrowe. Wzgórza morenowe osiągają wysokość 300 m n.p.m., najwyższą kulminacją jest Szeska Góra (309 m n.p.m.). Ponad 7% powierzchni zajmują jeziora, w tym największe w Polsce - Śniardwy i Mamry. Rzeki pojezierza należą do dorzecza Narwi i Pregoły. Pojezierze Mazurskie jest atrakcyjnym regionem turystycznym. W skład Pojezierza Mazurskiego wchodzi:

  • Pojezierze Olsztyńskie
  • Pojezierze Mrągowskie
  • Równina Mazurska
  • Kraina Wielkich Jezior Mazurskich
  • Kraina Węgorapy
  • Pojezierze Ełckie
  • Garb Szeski.

NIZINY ŚRODKOWOPOLSKIE wchodzą w skład Niżu Środkowoeuropejskiego i zajmują obszary ograniczone od północy zasięgiem zlodowacenia bałtyckiego, a od południa Sudetami oraz Wyżyną Małopolską. W krajobrazie dominują równiny denudacyjne i akumulacyjne. W rzeźbie wyróżniają się pagórki kemów i ozów. Opady na terenie nizin są niewielkie ze względu na położenie w cieniu opadowym otaczających wzniesień. W obrębie Nizin Środkowopolskich wyróżniono mniejsze jednostki:

  • Nizinę Śląską
  • Nizinę Południowowielkopolską
  • Obniżenie Milicko-Głogowskie
  • Wał Trzebnicki
  • Niziny Mazowiecko-Podlaskie (Nizina Północnomazowiecka, Nizina Nizina obszary położone na wysokości od 0 do 300 m n.p.m. charakteryzujące się równinną, falistą lub pagórkowatą powierzchnią. Rozległe niziny noszą nazwę niżu. Najbardziej nizinnym kontynentem... Czytaj dalej Słownik geograficzny Środkowomazowiecka, Nizina Południowopodlaska, Wzniesienia Południowomazowieckie).

Ze względów historycznych wyróżniana jest Nizina Mazowiecka, która zajmuje 3 makroregiony: Nizinę Północnomazowiecką, Nizinę Środkowomazowiecką i Wzniesienia Południowomazowieckie. Nizina Północnomazowiecka jest położona w dorzeczu Narwi, na północ od doliny środkowej Wisły i dolnego Bugu. Teren przecinają doliny licznych dopływów Narwi. Wysokość wzniesień dochodzi do 200 m n.p.m. Nizina Środkowomazowiecka zajmuje trzeciorzędową nieckę tektoniczną. Przez nizinę przepływa Wisła, do której wpadają Narew i Bug, a także Pilica i Bzura. W obrębie Niziny Środkowomazowieckiej utworzono Kampinoski Park Narodowy oraz kilka parków krajobrazowych. Na terenie niziny leży Warszawa, a także Skierniewice, Otwock, Łowicz i Puławy. Wzniesienia Południowomazowieckie są położone w dorzeczu Bzury, Pilicy, Radomki i Iłżanki. Wzgórza zbudowane z glin morenowych mają wysokość 200-250 m n.p.m. Główne miasta regionu to Łódź i Radom.

POJEZIERZE LESZCZYŃSKIE jest ograniczone doliną Warty na wschodzie i doliną Odry na zachodzie. W obrębie pojezierza wyróżnia się 4 mniejsze jednostki fizyczno-geograficzne:

  • Pojezierze Sławskie z jeziorami, wzgórzami morenowymi i kemami
  • Pojezierze Krzywińskie z licznymi jeziorami
  • Równina Kościańska
  • Wał Żerkowski.

Nizina Południowowielkopolska graniczy na północy z Pojezierzem Leszczyńskim i Pojezierzem Wielkopolskim, a na południu z Obniżeniem Milicko-Głogowskim i Wyżyną Śląsko-Krakowską. Krajobraz niziny jest równinny z szerokimi dolinami rzek, pradolinami i kotlinami powstałymi podczas zlodowacenia. Największymi rzekami regionu są Warta i Prosna.

Wielkopolska jest krainą historyczną, która zajmuje tereny Pojezierza Wielkopolskiego, Pojezierza Leszczyńskiego oraz Niziny Południowowielkopolskiej. Największymi miastami Wielkopolski są: Poznań, Bydgoszcz, Kalisz, Konin, Gniezno, Leszno i Gorzów Wielkopolski.

WYŻYNA ŚLĄSKA zajmuje zachodnią część Wyżyny Śląsko-Krakowskiej o powierzchni 3929 km2. Obszar jest zbudowany z utworów karbonu, które w północnej części regionu są przykryte dolomitami oraz wapieniami triasu, a w części południowej osadami mioceńskimi. Najwyższą kulminacją w obrębie Wyżyny jest Góra św. Anny o wysokości 400 m n.p.m. W osadach karbońskich znajdują się bogate złoża węgla kamiennego, który jest wydobywany na terenie Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Na północy regionu eksploatuje się zalegające w dolomitach triasowych rudy cynku i ołowiu. W południowo-wschodniej części wyżyny w osadach miocenu znajdują się złożą soli oraz siarki. Środkową część Wyżyny Śląskiej zajmuje Górnośląski Okręg Przemysłowy. W skład konurbacji śląskiej wchodzą między innymi: Katowice, Chorzów, Bytom, Ruda Śląska, Sosnowiec, Zabrze, Gliwice. W południowej części regionu powstał Rybnicki Okręg Węglowy, w obrębie którego leżą: Rybnik, Wodzisław Śląski, Jastrzębie-Zdrój. Obszar Wyżyny Śląskiej jest silnie zurbanizowany, a krajobraz w dużym stopniu przekształcony. Duża część obszaru jest silnie zdegradowana i określana jako strefa klęski ekologicznej.

WYŻYNA KRAKOWSKO-CZĘSTOCHOWSKA zajmuje wschodnią część Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. Obszar jest zbudowany z wapieni górnej jury. W krajobrazie wyżyny spotyka się skały ostańcowe, jaskinie i liczne źródła krasowe. Region jest atrakcyjny dla turystyki, utworzono tu kilka obszarów ochrony przyrody: Ojcowski Park Narodowy, a także Zespół Jurajskich Parków Krajobrazowych.

Niecka Nidziańska zajmuje południową część Wyżyny Małopolskiej. Powierzchnia obszaru wznosi się do 200-300 m n.p.m., a najwyższym punktem jest Biała Góra o wysokości 416 m n.p.m. Niecka Niecka 1. Wklęsła forma terenu, przeważnie o płaskim dnie i łagodnych zboczach. 2. Rozległa, łagodna synklina.
Czytaj dalej Słownik geograficzny
ma postać rozległego zagłębienia i jest powstałą w jurze synkliną. Została ona wypełniona osadami kredy, na których zalegają skały trzeciorzędowe: margle, wapienie i gipsy, w których nastąpił rozwój zjawisk krasowych. Na terenie Niecki Nidy utworzono kilka rezerwatów, w których chronione są gatunki stepowe. Największymi, poza Nidą, rzekami tego obszaru są: Dłubnia, Szreniawa i Nidzica.

WYŻYNA LUBELSKA jest otoczona od północnego wschodu Polesiem Wołyńskim i Polesiem Zachodnim, od południa Roztoczem, na zachodzie ogranicza ją przełom Wisły, a na południowym wschodzie granicę stanowi wododział Wieprza i Bugu. Wysokość wyżyny wynosi około 200-300 m n.p.m.. a najwyższy punkt jest położony w obrębie Działów Grabowieckich i wynosi 314 m n.p.m. Wyżyna jest zbudowana z osadów górnej jury i kredy, które tworzą formę płytkiej niecki. Starsze osady są przykryte utworami trzeciorzędowymi. Dużą część wyżyny pokrywa less, którego miąższość dochodzi do 30 m. Teren wyżyny jest poprzecinany głębokimi dolinami rzek. Główne rzeki tego regionu to Wieprz i jego dopływy, a także prawe dopływy Wisły. Wyżyna Lubelska jest regionem rolniczym. Występują tu rędziny, gleby brunatne i wykształcone na lessach czarnoziemy. Uprawia się tu wymagające żyznych gleb pszenicę, buraki cukrowe, chmiel oraz tytoń. W północno-wschodniej części regionu powstało Lubelski Zagłębie Węglowe.

GÓRY ŚWIĘTOKRZYSKIE to najwyższa część Wyżyny Kieleckiej. Powierzchnia regionu wynosi około 1684 km2. Sfałdowanie i wypiętrzenie gór nastąpiło podczas orogenezy kaledońskiej. Góry zostały wypiętrzone także podczas orogenezy hercyńskiej i w czasie ruchów alpejskich w trzeciorzędzie. Góry są zbudowane ze skał paleozoiku, są to kwarcyty, wapienie, dolomity, piaskowce, łupki i zlepieńce. Góry Świętokrzyskie składają się z kilku pasm, które ciągną się z północnego zachodu na południowy wschód. Najwyższe pasmo to Łysogóry z najwyższym szczytem Łysicą (612 m n.p.m.). Góry tworzy kilka pasm, rozdzielonych szerokimi obniżeniami o płaskich dnach. Na terenie Gór Świętokrzyskich spotyka się antecedentne przełomy rzek wpływających do kamiennej i Czarnej Nidy. Dużą powierzchnię gór zajmują lasy z udziałem jodły, które uległy silnej degradacji na skutek zanieczyszczenia powietrza. Na terenie Gór Świętokrzyskich występują między innymi rudy żelaza, miedzi, ołowiu i srebra. Obecnie eksploatowane są surowce mineralne: wapienie i piaskowce. Największym miastem regionu są Kielce, które jest dużym ośrodkiem przemysłowym. Na terenie Gór Świętokrzyskich utworzono Świętokrzyski Park Narodowy i kilka rezerwatów przyrody.

KOTLINY PODKARPACKIE to rozległe obniżenie tektoniczne, które znajduje się u podnóża Karpat, a od północy graniczy z pasem wyżyn. Krajobraz kotlin jest równinny, przecięty doliną górnej Wisły i jej karpackich dopływów. Najwęższym odcinkiem w obrębie Kotlin Podkarpackich jest brama Krakowska, która oddziela dwie główne jednostki: Kotlinę Sandomierską i Kotlinę Oświęcimską.

KOTLINA SANDOMIERSKA jest otoczona od północy przez Wyżynę Kielecką, Nieckę Nidziańską, Wyżynę Lubelską i Roztocze, a od południa przez Pogórze Beskidzkie. Dominują tu niezbyt żyzne gleby bielicoziemne, jedynie na obrzeżach kotliny spotyka się wytworzone na lessach gleby brunatne. W dolinach rzek przeważają mady. W zależności od żyzności gleby uprawia się tu pszenicę i buraki cukrowe lub, w przypadku słabszych gleb, żyto i ziemniaki. W średniowieczu obszar był pokryty lasami, z których obecnie zachowały się fragmenty: Puszcza Puszcza duży kompleks pierwotnego lasu, niekiedy zabagniony. W większości nieprzeobrażony działalnością człowieka. Zazwyczaj dla niego niedostępny. Obecnie terminem tym określa się też duże obszary lasu,... Czytaj dalej Słownik geograficzny Sandomierska, Niepołomicka i Solska.

KOTLINA OŚWIĘCIMSKA jest położona między Wyżyną Śląską, Wyżyną Krakowsko-Częstochowską, a południową granicę stanowi Pogórze Śląskie. Główną rzeką regionu jest Wisła, na której w Goczałkowicach utworzono zbiornik retencyjny. Woda z Jeziora Goczałkowickiego zaopatruje tereny Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Charakterystyczne dla krajobrazu Kotliny Oświęcimskiej są liczne stawy rybne, zwłaszcza w okolicy Oświęcimia i Zatoru. Największym miastem regionu jest Oświęcim, w którym rozwinął się przemysł chemiczny.

SUDETY są położone na południowym zachodzie kraju, wzdłuż granicy z Czechami. Góry znajdują się na terytorium Polski, Czech oraz Niemiec i należą do Masywu Czeskiego. Sudety rozciągają się na obszarze o długości około 300 km i 50 km szerokości, od Gór Łużyckich na zachodzie, po Bramę Morawska na wschodzie. Od północy otacza je Przedgórze Sudeckie, oddzielone od gór uskokiem brzeżnym. Sudety powstawały podczas licznych orogenez prekambryjskich, i paleozoicznych, a ostatecznie zostały ukształtowane w czasie orogenezy hercyńskiej. Budowa geologiczna gór jest bardzo skomplikowana ze względu na liczne okresy, podczas których góry były fałdowane i wypiętrzane, a następnie ulegały erozji. W Górach Sowich, które są najstarszym masywem w Sudetach, znajdują się najstarsze na terenie Polski skały - gnejsy prekambryjskie. Sudety są zbudowane między innymi ze skał prekambryjskich i paleozoicznych: gnejsów, amfibolitów, gabr, marmurów, kwarcytów, łupków krystalicznych, szarogłazów, zlepieńców, wapieni, piaskowców, granitoidów i skał wylewnych. Na nich gromadziły się w permie, triasie i kredzie skały okruchowe i wapienne. W trzeciorzędzie, podczas orogenezy alpejskiej, Sudety zostały potrzaskane (powstały serie uskoków) i częściowo wypiętrzone. Mają one budowę zrębową i są poprzecinane licznymi uskokami. W obrębie gór wyróżnia się:

  • Sudety Zachodnie, otaczające Kotlinę Jeleniogórską. W ich skład wchodzą Góry Izerskie, Kaczawskie, Janowicke i najwyższe pasmo Sudetów - Karkonosze (Śnieżka 1602 m n.p.m.). Sudety Zachodnie są ograniczone na wschodzie Przełęczą Lubawską.
  • Sudety Środkowe leżą między Kotliną Kamiennogórską, a Przełęczą Kłodzką i Międzyleską. Należą do nich: Góry Kamienne, Wałbrzyskie, Sowie, Bardzkie, Stołowe, Orlickie i Bystrzyckie, a także otoczona górami Kotlina Kotlina wklęsła forma terenu otoczona ze wszystkich stron wzniesieniami.
    Czytaj dalej Słownik geograficzny
    Kłodzka.
  • Sudety Wschodnie znajdują się między Kotliną Kłodzką i Bramą Morawską; większa część gór należy do Czech. W Sudetach Wschodnich wyróżnia się: Masyw Śnieżnika, Góry Bialskie, Złote i Opawskie.

PRZEDGÓRZE SUDECKIE pod względem geologicznym stanowi całość z Sudetami. Rzeźba terenu jest zrównana i przykryta osadami polodowcowymi - glinami i lessami. W krajobrazie zaznaczają się pojedyncze stożki bazaltowe lub granitowe. Obszar Przedgórza Sudeckiego przecinają lewe dopływy Odry.

KARPATY są górami powstałymi podczas orogenezy alpejskiej. Ciągną się one szerokim łukiem przez terytoria Rumunii, Czech, Słowacji, Polski, Ukrainy, Węgier i Austrii. W Polsce znajduje się niewielka część Karpat, na południu kraju, wzdłuż granicy ze Słowacją. Zostały one podzielone na Karpaty Karpaty łańcuch górski powstały w czasie orogenezy alpejskiej, znajdujący się w środkowej Europie. Zbudowane są głównie ze skał osadowych, lecz występują tu także skały magmowe i przeobrażone.... Czytaj dalej Słownik geograficzny Wewnętrzne i Zewnętrzne.

KARPATY WEWNĘTRZNE to Tatry oraz otaczające je kotliny: Podhalańska, Orawska, Liptowska, i Spiska. W całości do Polski należy jedynie Kotlina Podhalańska. Tatry są najwyższą częścią Karpat. Są one zbudowane z twardych skał paleozoiku i mezozoiku, przede wszystkim z granitów, wapieni, dolomitów i gnejsów. W granicach Polski znajduje się część Tatr Wschodnich (są zbudowane z granitoidów, rzeźba polodowcowa) i Tatr Zachodnich (zbudowane ze skał metamorficznych, zjawiska krasowe). W 1954 r. utworzono tu Tatrzański Park Narodowy.

Pieniny należą do Centralnych Karpat Zachodnich. Jest to wąskie pasmo górskie, położone na północny wschód od Tatr. Długość Pienin wynosi około 10 km, a szerokość 4 km. Najwyższą kulminacją są Trzy Korony (982 m n.p.m.). Góry są zbudowane z wapieni jurajskich. Dużą powierzchnię tego terenu zajmuje Pieniński Park Narodowy.

KARPATY ZEWNĘTRZNE składają się z Beskidów i Pogórza Karpackiego. Beskidy rozciągają się na obszarze o długości około 600 km od doliny Beczwy na zachodzie do rzeki Czeremosz na Ukrainie. Są to góry średniej wysokości. Najwyższą kulminacją jest położona w Beskidzie Żywieckim Babia Góra (1725 m n.p.m.). Beskidy są zbudowane z fliszu karpackiego, który składa się z naprzemianległych warstw piaskowców i łupków różnego wieku. Osady te zostały sfałdowane i ponasuwane na siebie w czasie orogenezy alpejskiej. Szczyty gór są przeważnie zaokrąglone, a zbocza są łagodne. Jedynie w najwyższych partiach gór są ślady działalności lodowców. Beskidy charakteryzują się gęsta siecią rzeczną; cechą rzek jest duża zmienność stanów wody. Beskidy dzieli się na Wschodnie i Zachodnie, rozdzielone Przełęczą Łupkowską oraz dolinami Osławy i Sanu. Do Polski należy niewielki fragmenty Beskidów Wschodnich - Bieszczady.

Pogórze Karpackie jest położone na wysokości 250-400 m n.p.m. i jest to najniżej położona część w polskich Karpatach. Pogórze łagodnie opada w kierunku północnym w stronę kotlin: Oświęcimskiej i Sandomierskiej. Teren Pogórza Karpackiego jest ukształtowany pagórkowato. Niewielkie wzniesienia oddzielone są dolinami prawych dopływów Wisły.

Źródło: Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski, Złota encyklopedia PWN