Dodaj do listy

Pustynie świata

Aby mówić o pustyniach musimy określić na podstawie jakich kryteriów będziemy je wyróżniać. Najczęściej przyjmowanym kryterium jest kryterium opadowe. Przyjmuje się wówczas, że pustynie to obszar gdzie średnie roczne sumy opadów nie przekraczają 200 milimetrów. Wyróżnia się również półpustynie jako obszary o mniejszej suchości a roślinność na nich jest bogatsza. W strefie gorącej stanowią one przejście pomiędzy pustyniami a sawannami natomiast w strefie umiarkowanej są pasem przejściowym pomiędzy pustyniami a stepami. W skali globu pustynie zajmują około 20 milionów kilometrów kwadratowych czyli około 12% powierzchni. Jest to bardzo dużo i obszar ten się powiększa. W przypadku takiej klasyfikacji może to być opad deszczu lub śniegu co pozwala nam podzielić pustynie według pierwszego kryterium na:

1. pustynie zimne - czyli obszary położone na wysokich szerokościach geograficznych i niskich dostawach wody w postaci stałej. Często pustynie lodowe mają raczej charakter społeczno-ekonomiczny podobnie jak pustynie oceaniczne.

2. pustynie gorące gdzie przez okres roku dostawa wody nie przekracza wspomnianych 200 mm

Pustynie występują na wszystkich kontynentach. Czasami tworzą połączone systemy jak w przypadku połączonych pustyń afrykańskich i półwyspu Arabskiego. Do największych pustyń należą:

  • Sahara - według różnych szacunków ma około 8 milionów kilometrów kwadratowych i rozciąga się na obszarze 5600 kilometrów i 200 kilometrów z północy na południe
  • Arabska - prawie 2,3 mln kilometrów kwadratowych

Wiele pustyń posiada odrębną nazwę lecz tak naprawdę są to jedne organizmy. Takim przykładem są pustynie: Libijska czy Al Dżuf będące częścią Sahary.

Kolejnym kryterium podziału pustyń jest dominująca frakcja materiału tworzącego pustynie. Wydzielamy tu:

  1. pustynie piaszczysta - obszar pustynny z często występującymi wydmami powstałymi z ciągle przemieszczanych piasków przez wiatr. Wydmy mogą przyjmować różne kształty i tworzyć systemy. Do najsłynniejszych pustyń tego typu zalicza się: Wielki Erg Zachodni, Wielki Erg Wschodni (Afryka), Wielka Pustynia Pustynia obszar skrajnie suchy, z częstymi i znacznymi wahaniami temperatury powietrza (zwłaszcza dobowymi), o bardzo skąpej roślinności lub całkowitym jej braku oraz brakiem stałych cieków wodnych. Pustynie występują... Czytaj dalej Słownik geograficzny Piaszczysta i Wielka Pustynia Wiktorii w Australii czy Kara Kum i część pustyni Gobi w Azji. W Ameryce będą to pustynie Atakama, Mohave. Pustynie piaszczyste mają swoje lokalne nazwy wśród których spotkamy: erg, kum, barchan, tomahak, szamo czy elisun.
  2. Pustynie pylaste - ten typ pustyń można poznać po spękanej w czasie suszy powierzchni. Na jej powierzchni spotkamy także wytrącenia wapieni, gipsów i soli. Aby powstał muszą zaistnieć korzystne warunki czyli obniżenie i materiał ilasty naniesiony przez wiatr do tego obniżenia. Pustynia pylasta najczęściej stanowi fragment innej większej, np. Minbułak na Kyzył-Kum, Szatt Malghing czy Szatt al-Dżarid w Tunezji. Lokalne nazwy to takyr, szott, sebka, Sabach, kewir, sor, szor.
  3. Pustynia żwirowa - materiał na tych pustyniach pochodzi z wietrzenia skał i nanosów rzecznych, są to głównie drobne okruchy skał obtoczone w różnym stopniu. To właśnie taki materiał w większości buduje Saharę, pustynię Gobi i Ałaszan w Azji. Lokalne odmiany nazw to serir, azrir, gobi i reg.
  4. Pustynie kamieniste - powierzchnia takiej pustynie pokryta jest blokami skalnymi. Bloki te ulegają obrywaniu w wyniku wietrzenia mrozowego i chemicznego. Przykładami takich pustyń są: Al-Hamada, Al-Hamra, Nanszan i część Tien-szan. Jej inna nazwa to hamada.

Mamy jeszcze inne kryteria podziału pustyń. Jednym jest podział ze względu na ukształtowanie terenu. Są wówczas pustynie górskie, wyżynne i równinne. Przy kolejnym kryterium gdzie decydującą rolę odgrywa przyczyna występowania niskich opadów wyróżniamy pustynie nadbrzeżne, w cieniu opadowym gór i inne. Ostatnim kryterium jest kryterium regionalno-klimatyczne. Wyróżnia ono: pustynie polarne, pustynie kontynentalne, pustynie zwrotnikowe i związane z prądami morskimi.

Jedna cecha łączy wszystkie obszary pustynne na świecie. Są to niskie opady. Przyjęte w tej pracy kryterium opadów na poziomie 200 milimetrów rocznie jest umowne. Inni przyjmują, że pustynia to obszar o opadach rzędu 250 milimetrów. Wartości podawane na mapach klimatycznych są jednak wartościami średnimi a w stosunku rocznym opady są bardzo zróżnicowane. Deszcz Deszcz opad atmosferyczny w postaci kropel wody (utworzony w chmurach w wyniku procesu kondensacji pary wodnej) o średnicy ok. 0,5 mm.
Czytaj dalej Słownik geograficzny
w niektórych rejonach może nie padać latami czy dziesiątkami lat. W Dolinie Śmierci w USA opady średnio wynoszą 50 mm rocznie. Częstym zjawiskiem na pustyniach, szczególnie tych nabrzeżnych, jest osiadanie wilgoci z mgieł czy z powietrza. Ilości te są często jedynymi dostarczanymi regularnie.

Równie ekstremalne wartości na pustyniach przyjmuje temperatura powietrza. Największe obszary pustyń występują w strefie zwrotnikowej. Na Saharze w 1922 roku zanotowana temperatura powietrza w cieniu wyniosła 58 stopni Celsjusza! Jeszcze większe wartości przyjmuje temperatura gruntu. W niektórych przypadkach przekracza 80 stopni. Spowodowane jest to prawie zerową obecnością roślinności. Pustynie to także obszar dużych amplitud temperatury. W ciągu dnia grunt się bardzo intensywnie nagrzewa a nocą po zachodzie słońca gwałtownie wychładza. Na Saharze notowane amplitudy dobowe dochodzą do 50 stopni.

Nie jest prawdą, że pustynie to pozbawione roślinności tereny gdzie nie żyją żadne organizmy żywe. Pustynie to świat ukrytych roślin i zwierząt walczących z gorącem i suszą. Prawdziwymi zielonymi perełkami są oazy na pustyniach. Powstają najczęściej w miejscu płytkiego zalegania wód gruntowych lub w miejscu występowania studni artezyjskich. Oazy są również jedynymi obszarami uprawy roślin i hodowli zwierząt na pustyniach. Jednak i tak życie jest bardzo ciężkie utrudniane przez burze pyłowe i piaskowe a okresowe długie susze zmuszają ludność do ich opuszczania. Rośliny i zwierzęta przez tysiące lat wypracowały różnorodne techniki przetrwania. Rośliny albo przybierają postacie bardzo odporne na utratę wody lub żują w ukryciu pod powierzchnią gruntu oczekując na deszcz kiedy to będą mogły wydać nasiona. Formy odporne na utratę wody to grube łodygi, brak liści lub ich forma w postaci kolców co dodatkowo chroni je przed roślinożercami. Przykładami takich długowiecznych roślin pustynnych jest welwiczia i kaktus saguaro. Pierwsza z nich jest rośliną występującą tylko na pustynie Namib. Ta niepozorna roślina to jedna z najdłużej żyjących roślin świata dożywająca 2000 lat. Kaktus saguaro to charakterystyczna roślina przez wielu uważana za symbol Symbol motyw bądź zespół motywów, pojęć, obrazów, które oprócz znaczenia dosłownego posiadają także znaczenie ukryte - symboliczne. W przeciwieństwie do alegorii, która może być odczytana tylko... Czytaj dalej Słownik terminów literackich pustyni. Skojarzenie takie powstało na bazie filmów o dzikim zachodzie w USA. Kaktus ten potrafi osiągnąć 15 metrów wysokości i wagę ponad 5 ton. Posiada ona rozległy system korzeniowy dzięki któremu zaopatruje się w wodę. Woda ta następnie jest magazynowana w łodydze, która po deszczu zwiększa swoją objętość.

Cechą charakterystyczna roślin zamieszkujących obszary pustyń czy półpustyń jest ich przystosowanie. Występuje przy tym ogromna różnorodność form. Przeżywają tylko rośliny najbardziej odporne i wyspecjalizowane. Ich ograniczona liczba sprawia, że muszą oprócz przetrwania okresu suszy uniknąć jeszcze zjedzenia przez roślinożerców. W tym celu stosują różne techniki. Jedna z nich jest wytwarzanie liści w postaci kolców a inna wydzielanie olejków eterycznych lub trucizn odstraszających zwierzęta. Niektóre gatunki roślin oprócz walki z roślinożercami walczą dodatkowo z innymi roślinami o miejsce lub o dostęp do pokarmu. Taką rośliną jest krzew Krzew roślina wieloletnia o zdrewniałych pędach, bez dominującego pnia i korony. K. wytwarzają wiele równorzędnych pędów, które się rozgałęziają. K. nie osiągają dużych rozmiarów, ich wysokość... Czytaj dalej Słownik biologiczny kreozotowy, który zatruwa otoczenie uniemożliwiając wzrost innym roślinom. Dla tych wyczekujących roślin jedynym okresem kiedy możliwe jest realizowanie jedynego celu czyli wytwarzanie nasion jest pojawienie się wody w otoczeniu. W takich sytuacjach w ciągu kilku godzin po deszczu zwilżony obszar pustynie pokrywa się morzem kwitnących roślin. Wówczas to są one w stanie w ciągu kilku tygodni zakwitnąć, zaowocować i ponownie przygotować się do okresu suszy. Niektóre z nich robią to tak często jak tylko pojawi się wilgoć a więc nawet kilka razy w roku. Przykładami roślin pustynnych są juki. Te rośliny z rodziny liliowatych mogą osiągać naprawdę imponujące rozmiary. Drzewo Drzewo Symbolika: wzrost, drabina do nieba, odradzanie się, jedność, wielkość, sprawiedliwość, królewskość, kara, szubienica, krzyż, odkupienie, miłość, ofiara, wróżba, stałość, nadzieja, piękno,... Czytaj dalej Słownik symboli literackich Jozuego będące gatunkiem juk osiąga maksymalnie 12 metrów. Jest on chroniony na pustyni Mohawe razem z innym ciekawym gatunkiem a mianowicie jedyną na świcie pustynną palmą czyli Waszyngtonią. Z kolei wilczomleczowate jako jedna z największych grup roślin naczyniowych ma również swoich przedstawicieli na obszarach pustyń. Rośliny z tej rodziny na pustyni maja bardzo fantazyjne barwy co jak się uważa ma odstraszać zwierzęta poprzez informowaniu o nie nadawaniu się do konsumpcji. Często śmieszne i z pozoru bez znaczenia kształty roślin maja swoje uzasadnienie. Dziwne krótkie i poskręcane formy sprawiają, że przechodzące zwierzęta uznają je za obumarłe. Przez wszystkich kojarzone są rośliny pustynne z kolcami. W rzeczywistości kaktusy są naturalne tylko dla Ameryk a dopiero za sprawą człowieka pojawiły się na innych kontynentach. Kolce Kolce struktury u roślin wytwarzane przez skórkę i tkankę miękiszową. Są twarde, ostro zakończone, nie posiadają tkanki przewodzącej, dlatego łatwo można je oderwać (np. róża).
Czytaj dalej Słownik biologiczny
jako forma liści może rosnąć zarówno na łodydze jak i na gałązkach. Niektóre z roślin poszły jeszcze dalej i aby zapewnić sobie przetrwanie upodabniają się do otoczenia np. kamieni. Robią tak rośliny z rodziny Lithops obejmującej około 50 gatunków. Te sukulenty Sukulenty rośliny gruboszowate - rośliny przystosowane do znoszenia długotrwałych okresów suszy. Mają zdolność do magazynowania wody w miękiszu wodonośnym. Powierzchniowy system korzeniowy umożliwia sprawne... Czytaj dalej Słownik biologiczny wytrzymują temperaturę nawet ponad 100 stopni Celsjusza. Nazywa się je potocznie pustynnymi kamieniami.

Podobnie jak rośliny na pustynie zwierzęta również wypracowały często skomplikowane sposoby przetrwania. Muszą tak czynić ze względu na mniejszą możliwość regulacji swoich organizmów w warunkach kiedy temperatura gruntu może dochodzić do 70 czy 80 stopni a dobowe amplitudy mogą przekroczyć 50 stopni Celsjusza. Pozostaje jeszcze również kwestia zdobycia wody, na której brak zwierzęta są znacznie mniej odporne. Jedynie małe fragmenty niektórych wielkich pustyń są rzeczywiście pozbawione roślinności i zwierząt stale tam zamieszkujących. Zdecydowana większość z nich to bogate lecz ukryte światy zwierząt pustyni. Jako, że zwierzęta mają ograniczone możliwości adaptacji swoich organizmów wytworzyły więc przystosowania. Maja one na przykład ograniczone możliwości magazynowania wody. Dlatego tez wiele zwierząt nauczyło się gdzie można spotkać wodę bezpośrednio z gruntu (w niektórych rejonach zaobserwowano słonie rozgrzebujące dna okresowych rzek) lub nauczyły się odnajdywać te rośliny, które wodę potrafią magazynować i stosunkowo łatwo je pozyskać. Do najpopularniejszych sposobów unikanie żaru słonecznego należy budowanie lub korzystanie z kryjówek. Pod ziemią lub schowane w schronieniu zwierzęta spędzają dzień w znacznie niższej temperaturze. Dodatkowo w takiej kryjówce wytwarza się większa wilgotność powietrza na skutek oddychania. Wiele ze zwierząt pustyni porzuciło dzienny tryb życia na rzecz nocnego kiedy warunki są diametralnie inne. Dużo zwierząt nie reguluje swojej ciepłoty za pomocą pocenia się. Zapobiegają w ten sposób utracie cennej wody. Niektóre gatunki zwierząt tracą ciepło poprzez duże małżowiny uszne przez które przepływają duże ilości krwi chłodzącej się w ten sposób.

Wielu zwierzętom do przetrwania wystarcza woda zawarta w roślinach lub jedzonych organizmach swoich ofiar. Sprawia to, że rośliny i zwierzęta pustyni nie osiągają znaczących rozmiarów. Pomimo takich ciężkich warunków to nie one są największym zagrożeniem dla fauny i flory. Za największe zagrożenie uważa się człowieka co jest znaczące dla naszych czasów. Te egzotyczne w wyglądzie rośliny są często poszukiwane przez kolekcjonerów.

Formy przystosowania i czynniki je warunkujące można poklasyfikować i rośliny przyporządkować do poszczególnych kategorii.

I tak ze względu na okresowość uwilgotnienia i związane z nim wegetowanie wyróżniamy efemerydy i efemeroidy. Pierwsze z nich rozwijają się tylko w okresie większej wilgotności. Wówczas to w okresie kilku tygodni zachodzi cały proces dojrzewania i wydawania nasion. W okresie gorącym i suchym główna rolę da przetrwania odgrywają podziemne części roślin. W okresie suchym roślina w formie przetrwalnikowej. Drugie natomiast prowadza ciągłą wegetację choć często nie dostrzegalna. Rośliny te często w okresie gorącym zrzucają gałęzie i liścia dla ograniczenia parowania. Niektóre z roślin zrzucają wiosenne liście na ich mniejsze odpowiedniki dla przetrwania trudnego okresu. Charakterystyczne jest szybkie rozwijanie zasypanych gałęzi i w miejscach odsłonięcia korzeni powstawanie pędów. Rośliny takie charakteryzują się niskim ciśnieniem osmotycznym wewnątrz tkanek. W komórkach takich roślin znajdują się substancje ułatwiające zatrzymywanie wody. Mogą to być olejki tłuszczowe, alkaloidy Alkaloidy związki o bardzo skomplikowanej budowie chemicznej, głównie pochodzenia roślinnego. Zawierają azot, który nadaje im charakter zasadowy. Występują obficie w nasionach, korzeniach i korze roślin, głównie... Czytaj dalej Słownik biologiczny i substancje garbnikowe.

Rośliny pustyń dzielą się ze względu na formę przystosowania do niekorzystnych warunków na: mezofity, mezokserofity, kserofity, sklerofity, sukulenty, psammofity i halofity. Są tutaj zarówno rośliny jednoroczne, wieloletnie, drzewa, krzewy i półkrzewy oraz rośliny zielne.

Sukulenty cechują się dużą transpiracją, małym ciśnieniem osmotycznym. Cechują się odpornością na zwiększone stężenie soli i podwyższoną temperaturę. Mają one długi okres wzrostu, ich tkanka mechaniczna i przewodząca jest słabiej rozwinięta. Przestrzenie międzykomórkowe są duże. System korzeniowy jest słabo zbudowany a u liści cechą charakterystyczną jest ich redukcja.

Największe pustynie na świecie według kontynentów.

  1. Afryka
    • Sahara - prawie 8 milionów kilometrów kwadratowych obszaru pustyń w Afryce północnej. Obszary zarówno depresji jak i wysoko położone (przeszło 3400 m n.p.m.). Jest to największy obszar pustynny na świecie, miejsce zalegania stałych wyżów barycznych. Na większości obszaru jest to pustynia kamienista, częściowo piaszczysta a w północnej części bezodpływowych słonych dolin zwanych szottami.
    • Pustynia Libijska - ponad 1,6 miliona kilometrów kwadratowych obszaru pustynnego na terenie Libii, Egiptu i Sudanu. Obejmuje swym zasięgiem Kotlinę Libijską. Uznaje się ją za część pustyni Sahary.
    • Pustynia Kalahari - jej powierzchnia jest różnie szacowana. Według kryterium opadowego 200 milimetrów jest to około 300 tysięcy kilometrów kw. Pustynia ta zajmuje obszar niecki tektonicznej, częściowo zabagnionej i zasolonej. W południowej części wytworzyły się wędrowne wydmy.
    • Namib - ta posiadająca złą sławę pustynia rozciąga się w Namibii na obszarze 130 tys. kilometrów kw. Jest to przykład pustyni nadbrzeżnej wywołanej ochładzającym działaniem prądu Benguelskiego.
  1. Australia
  • Wielka Pustynia Wiktorii - największa australijska pustynia piaszczysto-żwirowa.
  • Wielka Pustynia Piaszczysta - zajmuje powierzchnię około 400 tysięcy kilometrów kwadratowych. Jej cechą charakterystyczną są reliktowe doliny rzeczne i słone jeziora.
  • Pustynia Gibsona - powierzchnia przekracza dwieście tysięcy kilometrów kw. Powierzchnia pokryta jest żwirem i ostańcami skalnymi.
  • Pustynia Simpsona - piękna pustynia o czerwonym piasku położona w Australii centralnej.
  1. Ameryka Północna
    • Wielka Kotlina Kotlina wklęsła forma terenu otoczona ze wszystkich stron wzniesieniami.
      Czytaj dalej Słownik geograficzny
      - ta prawie półmilionowa pustynia to szereg bezodpływowych kotlinowatych bolsonów oddzielonych od siebie wzniesieniami.
    • Sonora - jest to przykład wyżynnej pustyni piaszczystej.
    • Pustynia Mohave - bardzo niewielka (65 tys. km. kw.) ale bardzo znana dzięki Dolinie Śmierci. Jest to duża depresja Depresja teren położony poniżej poziomu morza.
      Czytaj dalej Słownik geograficzny
      do 85 metrów poniżej poziomu morza gdzie notuje się jedne z najbardziej ekstremalnych warunków termicznych na Ziemi.
  1. Ameryka Południowa
  • Atakama - kolejna pustynia nadbrzeżna spowodowana występowaniem zimnego prądu Peruwiańskiego. Miejsce silnych wiatrów i częstych mgieł.
  • Patagonia - jest to obszar obniżonych opadów poprzez zaleganie w cieniu opadowym Andów. Przez niektórych nie uznawana za pustynię lecz półpustynię. Podawana jako przykład pustyni chłodnej.
  1. Azja
  • Pustynia Arabska - ponad 2,3 miliona kilometrów kwadratowych pustyni piaszczysto-kamienistej. Razem z Saharą tworzą największy system pustyń na świecie.
  • Pustynia Gobi - druga co do wielkości pustynia azjatycka (1,3 miliona km. kw.) Równinna pustynia z nielicznymi pasmami wyżej położonymi. Głównie kamienista i piaszczysta. Wiosną charakterystyczne silne burza piaskowe.
  • Rub al-Chali - pustynia w Arabii Saudyjskiej uznawana za część pustyni Arabskiej. Wyróżniana ze względu na jej piaszczysto-pylasty charakter.
  • Kara-Kum - pustynia na terytorium Turkmenistanu o rzeźbie pagórkowatej. Występują tam charakterystyczne wały piasku o barwie żółtoczerwonej lub ciemnoszarej.
  • Kyzył-Kum - mniejsza od Kara-Kum pustynia równinna. Jej powierzchnia pokryta jest buroczerwonym piaskiem.
  • Thar - ta pustynia o powierzchni 200 tys. km. kw. na terytorium Indii i Pakistanu to miejsce występowania licznych sołonczaków.
  • Takla Makan - powierzchnia 270 tysięcy kilometrów. Jest ona jedną z największych pustyń piaszczystych na świecie. Znajduję się na terenie Chin. Wytworzyła się w dnie Kotliny Kaszgarskiej. Często nawiedzają ją burze piaskowe.
  • Pustynia Syryjska - mozaika pustyń żwirowej, piaszczystej i pylastej na terytorium Arabii Saudyjskiej, Jordanii, Syrii i Iraku.
  • Pustynia Lota - mała pustynia na terenie Iranu ale ciekawa ze względu na występowanie słonych bagien.