Dodaj do listy

Wpływ zmian klimatycznych na życie społeczne i gospodarcze w czasach współczesnych i historycznych, oraz skutki ekstremalnych zjawisk atmosferycznych

W celu zrozumienia mechanizmów genezy wybranych zjawisk przyrodniczych, trzeba chociaż w stopniu podstawowym zapoznać się z budową Ziemi oraz budową atmosfery ziemskiej. Procesy zachodzące we wnętrzu Ziemi znajdują odzwierciedlenie w procesach zachodzących na powierzchni planety. Jako przykład posłużyć mogą erupcje wulkaniczne oraz trzęsienia ziemi. Warunki jakie panują w atmosferze ziemi wpływają na ukształtowanie warunków pogodowych, czyli wiatrów, burzy, oraz gwałtownych ulew a także na występowanie suszy.

Zewnętrzna powłoka Ziemi nazywana jest skorupą ziemską. Wyróżniamy dwie podstawowe warstwy w powłoce ziemi: jest to warstwa bazaltowa oraz warstwa granitowa. Warstwa bazaltowa otacza całą Ziemię i złożona jest przede wszystkim z krzemu, tlenu i magnezu, natomiast warstwa granitowa występuje jedynie pod powierzchnią kontynentów, i budują ją glin, krzem i tlen.

Granit w wyniku złożonych procesów wypychany jest na powierzchnię Ziemi, w wyniku czego powstają łańcuchy gór. Skorupa ziemska niekiedy w najwyższych partiach górskich dochodzi do grubości około 70 km. W odróżnieniu od tych ogromnych pokładów granitu tworzących góry, dno oceaniczne jest o wiele cieńsze, bo ma około 6 do 7 km grubości, a w jego skład wchodzą bardzo niewielkie pokłady skał granitowych.

Podobnie do budowy skorupy Ziemi przedstawia się budowa płaszcza ziemskiego, który również dzieli się na dwoje. Z zewnątrz znajduje się tzw. warstwa płaszcza zewnętrznego, zbudowana z magnezu, krzemu, chromu i żelaza. Górna część płaszcza to astenosfera, czyli półpłynna i plastyczna warstwa na której opiera się skorupa Ziemi. Część wewnętrzna, zwana płaszczem wewnętrznym jest zbudowana z krzemu, magnezu, niklu i żelaza.

Jądro ziemi również może być rozróżniane na dwie warstwy, obie składające się z żelaza i niklu. Różnica pomiędzy zewnętrzną i wewnętrzną częścią jądra może być jedynie taka, że jądro zewnętrzne ma półpłynną postać, jedna nie jest to przyjmowane jako 100 % pewnik.

Pomijając pierwiastki już wymienione wcześniej, w budowie kuli ziemskiej zawierają się wszystkie pozostałe pierwiastki zawarte w układzie okresowym, jednak część z nich występuje w małych lub wręcz w śladowych ilościach.

W poprzecznym przekroju Ziemi, wyróżniamy trzy podstawowe warstwy budujące planetę. Są to: skorupa Ziemi, płaszcz oraz jądro. Dodatkowo płaszcz i jądro ziemskie można podzielić jeszcze na trzy odrębne warstwy.

Tabela 1

Warstwa

Głębokość granicy (km)

Ułamek objętości Ziemi

Zakres ciśnień (Gpa)

Zakres gęstości (t/m3)

Skorupa

33

0,0155

do około 1

2,6 do 3,3

Górny płaszcz

413

0,1667

do około 13,5

3,3 do 3,7

Obszar przejściowy

984

0,2131

do około 38

do 4,5

Dolny płaszcz

2898

0,4428

do 135

do 5,0

Jądro zewnętrzne

4982

0,1516

do 305

do 12,0

Obszar przejściowy

5121

0,0028

do 328

do 12,2

Jądro wewnętrzne

6371

0,0076

do 363,9

do 13,1

Tabela 2. Uśrednione parametry poszczególnych warstw ziemskich

Warstwa

Grubość w km

Średnia gęstość w t/m3

% masy ziemskiej

Skorupa

33

2,8

0,7

Płaszcz

2865

4,5

67,8

Jądro

3473

10,7

31,5

ZARYS DZIEJÓW ZIEMI

Według danych geologicznych nasza planeta, czyli Ziemia istnieje ok. 4,6 miliarda lat. W tym czasie w jej wnętrzu oraz na powierzchni zachodziło wiele procesów w wyniku których powstały inteligentne formy życia.

W rozwoju Ziemi umownie stosuje się podział na pewne etapy rozwoju, nazywane erami.

Era archaiczna - jej okres przypada na lata 4600 - 2600 wstecz. W tym czasie mają miejsce podstawowe procesy powstawania skorupy ziemi, czyli erupcje wulkanów, bombardowania powierzchni Ziemi przez spadające meteoryty. W tym czasie powstały po raz pierwszy skały osadowe, oraz strefy zieleńców.

Z tego czasu datowane jest powstanie najstarszych śladów życia w postaci pojedynczych komórek bakterii, sinic i glonów, a także nitkowatych tworów oraz tzw. stromatolitów znajdowanych w skałach osadowych na północnym zachodzie Australii, południowej Afryki, w Ameryce Północnej i na zachodzie Grenlandii.

Era proteozoiczna - datowana na lata od 2600 - 570 milionów wstecz. W tym czasie nastąpiło powiększenie się bloków kontynentalnych, wskutek nachodzących na siebie wielu okresów górotwórczych i procesów sedymentacyjnych w których następowało niszczenie wytworzonych górotworów. Początkowo były to tzw. kratony, które były prekursorami dla kontynentów, a w górnym proterozoiku wszystkie istniejące wówczas bloki połączyły się w jeden olbrzymi kontynent, czyli Pangen. Cała era proteozoiku to czas formowania się i doskonalenia kontynentów.

Pojawiły się bakterie, pierwsze formy prymitywnych grzybów, glonów oraz sinice gromadzące się w stromatolity. Powstały też pierwsze prymitywne morskie organizmy takie jak pierścienice, jamochłony, stawonogi oraz formy przypominające koralowce, znane przede wszystkim z osadowych skał południowej Australii, południowej Afryki oraz północnej i wschodniej Europy.

Era paleozoiczna, dzieli się na kilka krótszych okresów. Są to: Kambr, Ordowik, Sylur, Dewon, Karbon i Perm. W Kambrze (570-500 milionów lat wstecz), lądy które powstały w wyniku Pangen, zlokalizowane były pomiędzy zwrotnikami, a rozdzielały je głębokie oceany. W wielu miejscach pokryte były przez płytkie i epikontynentalne morza. Największy wówczas ląd to Gondwana, otoczona przez wielkie oceany: Paleopacyfik oraz Paleotetydę. Pomiędzy blokiem Europy oraz Ameryki Północnej występował ocean Lapetus. Środowisko życia organizmów żywych to wyłącznie środowisko morskie. Były to prymitywne formy bakterii, sinic, glonów (np. Collenia), oraz grzybów. W okresie kambryjskim zaczęły się również pojawiać bardziej złożone formy życia, w związku z tym wykształciła się większość obecnie żyjących typów zwierząt. Najbardziej charakterystyczne dla kambru były tzw. archeocjaty (kambr dolny i środkowy) i trylobity.

W Ordowiku, który przypada na około 500-435 milionów lat wstecz, kontynent Gondwany szybko zbliżał się bieguna południowego, a po dotarciu do niego na terenie obecnej Sahary zaczęły pojawiać się lądolody. Na okres dolnego ordowiku przypadło zjawisko dużej transgresji morskiej. Ordowik górny to czas zamknięcia się Oceanu Lapetus pomiędzy Ameryką Północną i Europą. Zamknięcie to było przyczyną ruchów górotwórczych w fazie katońskiej, wskutek których nastąpiło wypiętrzenie Gór Skandynawskich i północnej części Apallachów.

W Ordowiku przypadł okres bujnego rozwoju flory, w szczególności sinic, krasnorostów i zielenic. Niektóre glony miały znaczenie skałotwórcze i przyczyniały się do powstawania stromatolitów. Wśród organizmów których szkielety przyczyniły się do powstawania skał znajdują się trylobity, głowonogi (np. łodziki), graptolity, szkarłupnie i ramienionogi. Oprócz tych organizmów rolę skałotwórczą odegrały także korale czteropromienne, gąbki i liliowce. W ordowiku po raz pierwszy pojawiły się kręgowce i były to bezszczękowce.

SYLUR - przypada na lata 435-395 mln wstecz. W sylurze zakończył się proces zamykania Oceanu Lapetus. W ostateczności powstaje jeden ląd, czyli Euroameryka. Euroamerykę od położonej na biegunie południowym Gondwany oddziela Paleotetyda. W wyniku zamknięcia się Oceanu Lapetus, wydźwignęły się Apallachy, Góry Skandynawskie i góry Spitsbergenu. W środkowej Azji w tym samym okresie wypiętrzeniu uległy kaledonidy, wśród nich np. Sajany, a na obszarze obecnej Afryki rozwinęły się lądolody. Na okres syluru dolnego przypadła kolejna transgresja, która zakończyła się dopiero pod koniec trwania syluru i początkiem dewonu ruchami górotwórczymi.

Rośliny w sylurze rozwijały się tylko i wyłącznie w środowisku wodnym. Dopiero na końcowe lata syluru górnego zaczęły pojawiać się pierwsze rośliny lądowe - ryniofity, których przedstawicielem była rynia. W świecie zwierzęcym szybko ewoluowały różnego rodzaju gatunki. Dominowały gąbki, otwornice, trylobity, małże, mszywioły, staroraki, konodonty i graptolity. Wśród kręgowców występowały bezszczękowce. Szczękowce pojawiły się dopiero w dolnym sylurze, i były to gatunki zamieszkujące zarówno środowisko słodkie jak i słone.

W dewonie który obejmuje lata 395-345 wstecz nastąpiło zwężenie Paleotetydy, poprzez zbliżenie się kontynentu Euroameryki do kontynentu Gondwany. Do kontynentu Euroameryki zbliżył się jeszcze dodatkowy blok lądu i była nim Syberia oddzielona przez Ocean Uralski. Na wielu obszarach występowały płytkie morza, a na obszarze Gondwany wykształcił się kolejny lądolód. Obecnie jest to obszar Afryki Południowej i Środkowej.

Następuje ciągła ewolucja wśród roślinności lądowej. Głównym przedstawicielem ryniofitów wymarłych w dolnej części dewonu była Rynia, aglaofiton i hornea. W tym okresie pojawiają się pierwsze widłaki, np. drepanofiskus i skrzypy, jak np. hienia lub kalamofiton oraz pierwsze prymitywne gatunki roślin nagonasiennych (paprocie). W środowisku morskim gatunkami dominującymi były glony. Dużą rolę w wodach morskich odgrywały koralowce, otwornice, głowonogi i ramienionogi. Ważna grupa zwierząt to także konodonty i trylobity. W okresie dewońskim następuje intensywna ewolucja kręgowców. Najbardziej rozpowszechnione były szczękowce, po raz pierwszy pojawiły się ryby dwudyszne i ryby trzonopłetwe. W końcowej fazie dewonu zaczęły pojawiać się pierwsze lądowe gatunki zwierząt, które reprezentowane były przez meandrowe.

W karbonie (345-280 milionów lat temu) bloki lądowe Gondwany i Euroameryki jeszcze bardziej zbliżyły się do siebie, a silne ruchy górotwórcze uległy zakończeniu. Doprowadziły one do powstania olbrzymiego lądu oraz do regresji morza. Na okres kambru datuje się powstanie Gór Kantabryjskich, Gór Iberyjskich, Sudetów i Rudaw. Karbon górny to okres nagromadzania się osadów zawierających resztki organiczne, z których później wykształciły się pokłady węglowe. Proces powstawania węgla w końcowym okresie karbonu został przerwany przez kolejne fazy górotwórcze. Obszary Gondwany leżące w strefie podbiegunowej zostały objęte rozwijającym się lądolodem.

Na okres karbonu przypada wzmożony rozwój roślinności lądowej. Ma to później ogromne znaczenie w wytwarzaniu się pokładów węgla. W tym czasie stały ląd porastały skrzypy i widłaki wielkich rozmiarów dochodzących do 20-40 m, a także paprocie zarodnikowe i rośliny nagonasienne. Z roślin nagonasiennych wykształciły się rośliny szpilkowe oraz kordaity. Spośród gatunków grzybów występowały wówczas glonowce i workowce. W środowisku morskim występowały w tym okresie czteropromienne koralowce, ramienionogi i otwornice. Szeroko rozpowszechnione były głowonogi a wśród nich łodzikowate i goniatyty, i po raz pierwszy pojawiły się belemnity. Na okres dolnego karbonu przypadło wymarcie graptolitów. Wówczas na lądzie dominującymi zwierzętami były płazy, w górnym karbonie zaczęły pojawiać się gady, których przedstawiciele pochodziły od antrakozaurów, które należały jeszcze do płazów.

W permie (280-230 milionów lat temu) zamknął się Ocean Uralski pomiędzy ukształtowanym lądem w karbonie a blokiem Syberii. Spowodowało to powtórne ukształtowanie się wielkiego kontynentu - Pangei. Kontynent Pangen rozciągał się pomiędzy obydwoma biegunami zwartym lądem, w który jedynie w strefie okołorównikowej wcinał się zatoką Ocean Tetydy. Perm dolny to czas w którym zachodziły procesy niszczenia wypiętrzonych we wcześniejszych okresach geologicznych pasm górskich. Perm górny to okres wykształcenia się gdzieniegdzie płytkich zewnątrz kontynentalnych mórz. Zmianie uległ rozkład lądów, a skutkiem tego były zmiany w krążeniu prądów oceanicznych oraz zmiany klimatyczne. Wilgotny do tej pory klimat zmienił się na suchy. Zmiany klimatyczne pociągnęły za sobą zmiany w roślinności. Zniknęły olbrzymie skrzypy, widłaki i paprocie które lubiły wilgotny i ciepły klimat. Wymarciu uległy także kordaity. Wskutek takich zmian możliwa stała się ewolucja roślin nagonasiennych, iglastych i sagowców. Po raz pierwszy pojawiły się gatunki miłorzębów np. Trichopitis. Wśród zwierząt szczyt ewolucji osiągnęły gady ssakokształtne oraz kotylozaury. Gady ssakokształtne pojawiły się na początku permu. W środowisku morskim występowały wówczas ramienionogi, głowonogi (przede wszystkim goniatyty) oraz otwornice. Pod koniec okresu permu wymarciu uległo wiele gatunków zwierząt, wśród nich czteropromienne koralowce, trylobity oraz niektóre ramienionogi.

W triasie (230-195 milionów lat temu), rozpadowi zaczęła ulegać Pangen ukształtowana w permie. Wytworzyły się strefy ryftowe, co zapoczątkowało powstawanie Oceanu Atlantyckiego i Oceanu Indyjskiego. Jednocześnie zamykaniu ulegał zbiornik Tetydy. Zachodzące w triasie procesy wulkaniczne o dużej sile spowodowały powstanie olbrzymich pokryw z bazaltu (tzw. trapów).

W świecie roślinnym dominowały nagonasienne: paprocie nasienne, sagowce, benetyty, oraz drzewa iglaste. Benetyty Benetyty klasa z podgromady nagozalążkowych. Obejmuje całkowicie wymarłe mezozoiczne rośliny, występujące od triasu po środkową kredę. Pokrojem, liśćmi i budową anatomiczną pędu przypominały współczesne sagowce.... Czytaj dalej Słownik biologiczny pojawiły się w środkowym triasie. Mniejsze znaczenie miały paprocie zarodnikowe, widłaki i skrzypy. W morzach dużą rolę odgrywały glony, szczególnie zielenice z Dasycladaceae. W środowisku morskim na miejsce czteropromiennych koralowców pojawiły się koralowce sześciopromienne. Szeroko rozpowszechniły się gatunki głowonogów, np. amonity Amonity podgromada kopalnych głowonogów czteroskrzelnych o muszli zewnętrznej; należą do typu mięczaki. Amonity były zwierzętami morskimi, aktywnie pływającymi. Występowały od wczesnego dewonu do późnej... Czytaj dalej Słownik biologiczny i ceratyty, ramienionogów np. terebratule oraz szkarłupni - jeżowce i liliowce a także ryb. W środowisku lądowym szybko rozwijały się gady ssakokształtne. Po raz pierwszy pojawiły się dinozaury: tekodonty. Pod koniec triasu wyginęły kotylozaury i labiryntodonty.

W okresie jurajskim (195-140 milionów lat temu) superkontynent Pangea ulegała dalszemu rozpadowi, a północna część Atlantyku znacznie się otworzyła. Nastąpiło oddzielenie od bloku afrykańskiego kontynentu australijsko-antarktycznego. Od brzegów Gondwany odrywały się pojedyncze mniejsze bloki lądu i wędrując poprzez Ocean Tetydy zderzały się z brzegami południowej Laurazji. Te zderzenia powodowały wypiętrzanie się masywów górskich. Procesy górotwórcze zachodziły także na zachodzie Ameryki, w wyniku tych ruchów wypiętrzyły się Kordyliery.

W jurze panowały rośliny nagonasienne, przede wszystkim benetyty, bujnie rosły sagowce, gatunki iglaste, oraz paprocie nasienne, które wyginęły pod koniec okresu jurajskiego. Największe znaczenie pośród paprotników miały paprocie cienkozarodnikowe. W wodach morskich dominowały glony. Na okres jury przypada pojawienie się okrzemek. Wśród organizmów morskich bezkręgowych największe znaczenie miały gąbki, otwornice, koralowce, ramienionogi takie jak terebratule i rychonelle, mięczaki, szkarłupnie - m.in. liliowce i jeżowce. Do najbardziej rozpowszechnionych kręgowców morskich należały ryby. Wyższy stopień rozwoju ewolucyjnego osiągnęły amonity i belemnity. Gady których szersza ewolucja przypadła na okres jury, opanowały większość nisz ekologicznych. Środowisko morskie zostało zdominowane przez plezjozaury oraz ichtiozaury, a lądowe przez dinozaury. Powietrze zajęły pterodaktyle. Na okres górnej jury przypada pojawienie się pierwszych ptaków.

W kredzie (140-65 milionów lat temu) postępuje otwieranie się oceanu Atlantyckiego i oceanu Indyjskiego. Poprzez oddzielenie się Ameryki Południowej od lądu Afryki otworzyła się południowa część Atlantyku, natomiast przesunięcie się subkontynentu indyjskiego w kierunku północnym spowodowało zacieśnianie się Oceanu Tetydy. W tym samym czasie postępowało otwieranie się oceanu Indyjskiego. Pod koniec dolnej kredy nastąpił największy do tej pory proces zalewania morskiego, którego maksimum wystąpiło w górnej kredzie. Oprócz zmian w ukształtowaniu powierzchni Ziemi, nastąpiły również duże zmiany w roślinności. Mianowicie na początku kredy pojawiły się pierwsze rośliny okrytonasienne, które w okresie dolnej kredy zdominowały gatunki nagonasienne. Wraz z pojawieniem się gatunków okrytonasiennych znaczenie utraciły sagowce, gatunki miłorzębowe oraz paprocie. Dolna kreda to czas wyginięcia benetytów. Gady całkowicie zdominowały świat kręgowców. Wśród nich występują gatunki roślinożerne (jak Iguanodon) oraz drapieżne (np. Tyrannosaurus). W powietrzu występują w tym czasie gatunki gadów z rodzaju Pteranodon oraz liczne gatunki ptaków. Kreda górna to okres, kiedy pojawiają się pierwsze ssaki łożyskowe. Duże znaczenie w środowisku morskim mają otwornice, głowonogi (amonity i belemnity), oraz małże. Pod koniec kredy wyginęły w większości gady - dinozaury, oraz głowonogi - belemnity Belemnity rząd kopalnych głowonogów, posiadających wapienny szkielet wewnętrzny. Żyły od karbonu do eocenu. Były zwierzętami morskimi, aktywnie pływającymi. Pływały prawdopodobnie ruchem odrzutowym... Czytaj dalej Słownik biologiczny i amonity.

ERA TRZECIORZĘDU

Paleogen - okres trwający od 65-22,5 milionów lat wstecz). Rozszerzyły się Ocean Atlantycki i Ocean Indyjski, a zmniejszyły się Ocean Spokojny i Ocean Tetydy. Nastąpiło zderzenie się subkontynentu indyjskiego z Azją, a Australia Australia Związek Australijski. Państwo położone na kontynencie australijskim i przybrzeżnych wyspach. Powierzchnia 7 682 300 km2. Liczba ludności 19 338 tys. (2001 r.). Stolica Canberra. Język urzędowy... Czytaj dalej Słownik geograficzny oddzieliła się od lądu Antarktydy. Poprzez zbliżenie się do siebie lądu Afryki i Europy powstały ruchy górotwórcze i wypiętrzyły się łańcuchy górskie. Wskutek rozczłonkowania lądów cyrkulacja prądów oceanicznych stała się bardziej aktywna, co spowodowało ochłodzenie klimatu. Antarktydę pokryła pokrywa lodowcowa.

Szybko rozwijały się rośliny okrytonasienne, szczyt ewolucji osiągnęły zielenice Dasycladaceae. W środowisku morskim szeroko rozwinęły i rozpowszechniły się otwornice np. numulity, mięczaki (m.in. małże i ślimaki), koralowce, a wśród szkarłupni liliowce i jeżowce. Na lądzie przebiegała szybka ewolucja ssaków: koniowatych, trąbowców, naczelnych, zajmujących miejsca po wymarłych niedawno gadach.

Neogen - okres przypadający na 22,5-1,8 milionów lat wstecz. Ostatecznie zamknął się Ocean Tetydy. W wyniku zbliżenia się lądu Europy i Afryki wydźwignęły się łańcuchy górskie takie jak Kaukaz, Alpy, Pireneje, Góry Betyckie oraz Góry Atlasu. Nastąpiło oddzielenie się bloku Arabii od kontynentu afrykańskiego, a Ameryka Północna połączyła się z Południową. Klimat wówczas był zbliżony do obecnie panującego, jednak w wyniku tych zmian jeszcze bardziej się ochłodził i stał się zapowiedzią do zbliżającej się coraz bardziej epoki zlodowacenia.

W neogenie, podobnie jak w paleogenie powszechnie występowały rośliny okrytonasienne. Wyodrębniły się wielkie zbiorowiska roślinne, tzw. geo-flor-trzeciorzędowe. Ssaki łożyskowe szybko przystosowały się do warunków klimatycznych i geologicznych, i w zasadzie opanowały wszystkie możliwe środowiska życia. Ich ewolucja była tak silna, że ze wszystkich lądów Ziemi wyparły stekowce, które zachowały się jedynie w Australii. Rozwinęły się gatunki drapieżne oraz po raz pierwszy małpy człekokształtne.

ERA CZWARTORZĘDU

Plejstocen - okres trwający około 1,8-0,01 milionów lat temu. W Plejstocenie układ lądów był podobny do obecnego. Silnie ochłodził się klimat Ziemi, a w połowie tej epoki wystąpiło zlodowacenie obejmujące całe kontynenty. Wskutek tego wiele razu zmieniał się poziom wód oceanicznych na świecie.

W związku ze zmianami klimatycznymi zmienił się także rozkład pokrywy roślinnej na całej kuli ziemskiej. Strefy roślinne uległy przesunięciu, np. swój obszar zmniejszył las równikowy rozdzielając się na mniejsze wyspy, zwane refugiami (ostoje). Migrowały całe flory, a na niektórych obszarach następowało ich wymieranie w dość dużym procencie. Zwierzęta żyjące wówczas zasiedlały tundrę rozciągającą się naokoło lądolodów. Były to np.: nosorożec włochaty, mamut, tygrys szablozębny, niedźwiedź jaskiniowy i hieny. Dzisiaj te gatunki już nie istnieją. Pojawiły się także pierwsi ludzie, na początku ewolucji człowieka - neandertalczyk, a pod koniec plejstocenu człowiek rozumny czyli homo sapiens.

Holocen - zaczął się 0,01 milionów lat temu i trwa do dziś. W holocenie ukształtował się ostatecznie układ mórz, lądów i oceanów. Nastąpiło to po wywołanych kolejnymi zlodowaceniami zmianach poziomu mórz. Przebiegały ruchy górotwórcze i fałdowania w młodych partiach górskich oraz w obecnych strefach subdukcji. W wyniku działalności człowieka klimat uległ istotnym zmianom.

Szybko rozwinęły się istniejące zbiorowiska roślinne, a zmiany jakie w nich zachodziły były wywoływane przez bezpośrednią ingerencję człowieka. Obejmowała ona wyręby lasów w strefie równikowej oraz w strefie umiarkowanej. Niszczona była roślinność w zbiorowiskach suchych, co powodowało przesuwanie się granic pustynnych. Działania te doprowadziły do wymarcia poszczególnych gatunków roślin. Świat został opanowany przez człowieka rozumnego, który szybko rozprzestrzenił się na wszystkich kontynentach. Udomowieniu zostało poddanych wiele gatunków zwierząt, w tym kur, świń, krów, psów czy kotów. Wiele z gatunków ówcześnie żyjących wymarło przez ciągłe przemiany siedlisk bytowania zwierząt oraz poprzez nieracjonalną gospodarkę człowieka. Były to np.: tur, krowa morska i dodo.

Wśród czynników kształtujących klimat do najważniejszych należy położenie geogr. danego obszaru. Położenie geograficzne powiązane jest z szeregiem innych czynników, np.: odległością od oceanów, wysokością danego obszaru n.p.m., ukształtowaniem powierzchni oraz z rodzajem podłoża. Wszystkie wymienione czynniki mają wpływ na stabilność oraz zmiany klimatyczne danego obszaru.

W historii Ziemi zachodziły wielokrotne zmiany klimatu globalnego. Poza wymienionymi głównymi czynnikami, wpływ na klimat ziemski miały inne dodatkowe czynniki takie jak zmienność aktywności Słońca a co za tym idzie zmiany w ilości energii słonecznej docierającej do globu ziemskiego. Poza tym zasadnicze dla kształtowania się klimatu były zmiany rozkładu lądów oraz oceanów na Ziemi. Powodowało to zmiany prądów morskich. Klimat zmieniał się także w zależności od ewolucji biosfery a także od występowania i intensywności wybuchów wulkanicznych oraz ruchów górotwórczych. Wskutek nadmiernego rozwoju techniki w ciągu ostatnich dziesięcioleci, zasadniczy wpływ na zmiany klimatu ma także działalność ludzka, jednak wydźwięk tego wpływu jest raczej negatywny.

PROCES GLOBALNEGO OCIEPLENIA KLIMATU

W ciągu ostatnich 3,5 miliardów lat, czyli przez cały czas od moment kiedy tylko pojawiło się życie, ciągle zachodziły zmiany klimatyczne na ziemi. Od samego początku aż do czasów współczesnych, Słońce emitowało coraz więcej energii cieplnej w kierunku powierzchni ziemi. Nie przeszkodziło to w żaden sposób w rozwoju i życiu zwierząt i roślin. Prawdopodobnie było to możliwe dzięki jakiemuś czynnikowi samoregulacji, jednak człowiek nigdy tego czynnika nie odkrył, a zaczął dokonywać przemian i eksperymentów na własną rękę.

W chwili obecnej obserwuje się ciągłe wzrastanie temperatury na całym globie. Co roku klimat na ziemi jest cieplejszy. Jeżeli ten proces nie zostanie przerwany, może dojść do sytuacji w przyrodzie, że dalsza egzystencja nie będzie możliwa z powodu zbyt wysokiej temperatury. Każde nagłe zmiany klimatyczne pociągają za sobą zmiany w środowisku przyrodniczym, oraz zmiany naturalnego łańcucha pokarmowego. Wyginięcie jednego ogniwa, czyli jakiegoś konkretnego gatunku lub całej grupy wskutek braku możliwości przystosowawczych do zaistniałych warunków klimatu, może pociągnąć za sobą wymarcie kolejnych gatunków. Dla człowieka są to ogromne skutki w rybołówstwie, czy w rolnictwie. Należy także wspomnieć o topnieniu lądolodów na obydwu biegunach, co doprowadzi do podniesienia poziomu wód oceanicznych i zalania części kontynentów.

Klimat Ziemi zależy przede wszystkim od ilości energii słonecznej dochodzącej do powierzchni naszego globu. Dokładniej klimat zależy od tego, czy istnieje równowaga pomiędzy energią otrzymywaną i magazynowaną, a energią odbijaną w kosmos z powrotem. Energia dostarczana przez Słońce jest magazynowana przez chmury, gazy atmosferyczne, lądy i oceany i przekształcana przez nie w ciepło ogrzewające planetę, regulujące wiatry oraz opady deszczu. Za główny czynnik, który jest regulatorem temperatury na Ziemi uważa się ilość energii cieplnej która w danym momencie może być zmagazynowana przez atmosferę ziemską. Zgromadzone w atmosferze ziemskiej gazy cieplarniane są składnikiem magazynującym bardzo duże ilości ciepła. Działają jak szyby w cieplarniach. Przepuszczają promienie świetlne do Ziemi, jednocześnie zatrzymując ciepło. Taki sam proces odbywa się w szklarniach, gdzie tylko część pozyskanego ciepła jest odprowadzana poza cieplarnię. Większość gromadzi się pod samą szybą. W atmosferze ziemskiej rolę szklarniowej szyby odgrywają właśnie gazy cieplarniane, a ściślej - ich określone stężenie. Gdyby gazów tych nie było, powierzchnia naszej planety byłaby zacznie chłodniejsza. Jednak zbyt duże stężenie tych gazów w atmosferze powoduje ocieplanie się klimatu, co może doprowadzić do katastrofalnych następstw.

GAZY ZWANE CIEPLARNIANYMI

Występowanie efektu cieplarnianego zależne jest od obecności substancji chemicznych w atmosferze. Są to tzw. gazy szklarniowe, in. cieplarniane.

1. CO2 dwutlenek węgla - aż w 50% wpływa na występowanie i na postępowanie efektu szklarniowego. Jego zawartość w atmosferze wzrasta przede wszystkim w wyniku spalania paliwa kopalnianego które stanowi około 75% wszystkich emisji CO2 do atmosfery, a także przez wyręby drzew, które wykorzystują dwutlenek węgla w procesie fotosyntezy. Wyrąb drzew przyczynia się do wzrostu emisji CO2 do powietrza atmosferycznego w około 23%.

2. CH4 metan - jego udział dla efektu cieplarnianego wynosi około 18%. Wzrost metanu indukowany jest przez działalność bakterii występujących na terenach podmokłych i bagiennych, w gnijących szczątkach zwierzęcych oraz na wysypiskach. Innym źródłem metanu są też wysięki z instalacji gazowych, lub wyrobiska i nierówności terenu zasypywane odpadkami.

3. Freony - biorą udział w efekcie cieplarnianym w około 14%. Ich odkrycie i stosowanie było rewolucją w gospodarstwach domowych. Rozpowszechniły się w różnych rodzajach aerozoli oraz chłodziarkach i lodówkach. Szybko okazało się, że freon ma zgubny wpływ na ozon występujący w atmosferze ziemskiej, czyli gaz zatrzymujący groźne promieniowanie ultrafioletowe. Od roku 1995 całkowicie wstrzymano produkcję urządzeń wykorzystujących freony oraz powoli wycofywano je z gospodarki przemysłowej. Freony są gazami bardzo trwałymi, podobnie jak tlenki azotu, i mogą niszczyć warstwę ozonową nawet przez około 130 lat.

4. O3 ozon - ma około 12% udziału w efekcie szklarniowym. Jest to szkodliwy rodzaj ozonu, występujący w nadziemnej warstwie atmosfery. Jego duże stężenia są niezwykle szkodliwe. Występowanie ozonu w tych partiach atmosfery jest związane z powtórnym skażeniem powietrza.

5. N2O tlenek azotu. Nazywany jest także gazem rozweselającym. Powstaje w sposób naturalny, przede wszystkim wytwarzają go rośliny. Jego nienaturalny przyrost w atmosferze powodują silniki samochodowe, lub nawozy sztuczne. Źródłem jest także proces spalania w elektrowniach węglowych. Jego okres przetrwania w atmosferze to około 150 lat, jest niszczący dla powłoki ozonowej. Jego wpływ na efekt cieplarniany wynosi ok. 6%.

ZAGROŻENIA DLA ŚRODOWISKA

CO2 to najważniejszy gaz cieplarniany. Wzrost jego stężenia powoduje przyrost temperatury powietrza na Ziemi; szacuje się, że średnio w latach 50-tych XXI w. temperatura powietrza wzrośnie o około 2 do 3º Celsjusza. Ocieplenie temperatury na Ziemi będzie powodem zmian klimatycznych w poszczególnych regionach świata. Zmianie ulegną układy deszczowe, oraz położenie poszczególnych terenów rolniczych. Tam gdzie obecnie istnieją dobre rejony dla upraw zboża (kukurydzy, pszenicy), gleby mogą ulec zubożeniu, wyschnięciu i wskutek tego plony mogą być niższe. Sytuacja taka może być katastrofalna w skutkach, ponieważ nadwyżki pochodzące z tych terenów są uzupełnieniem dla światowego rynku żywności. Sytuacja ta może być zwłaszcza katastrofalna dla krajów trzeciego świata, tzw. rozwijających się, których zasoby żywności pochodzą głównie z importu. Gdy produkcja żywności w krajach gdzie gospodarka osiągnęła wysoki poziom rozwoju obniży się, kraje afrykańskie oraz inne cierpiące głód i niedożywienie mogą stracić całkowicie źródło pożywienia.

Ocieplenie klimatu na świecie spowoduje podniesienie się poziomu oceanów. Ciepło powoduje, że wody w górnych warstwach oceanicznych poszerzają swoją objętość. Topnienie lądolodów oraz lodowców w górach spotęguje jeszcze bardziej to zjawisko. Potwierdzeniem tej tezy jest topnienie wiecznych lodów na biegunach w wyniku wzrostu temperatury o 0,5º Celsjusza, co w konsekwencji spowodowało podniesienie lustra wód oceanicznych o około 15 cm. Wzrost poziomu oceanów tylko o jeden metr doprowadziłby do zalania wielu dużych miast na powierzchni Ziemi, np. Nowego Yorku, Londynu, czy Tokio. Obszary stworzone przez naturę, jak atole oceaniczne (Ocean Indyjski) znikłyby z powierzchni lądu, zalane przez wodę. Prawdopodobnie zaistniałyby także pozytywne skutki. Jednym z nich, na dużą skalę, byłoby podniesienie stanu wód gruntowych na obszarach pustynnych i suchych, o jałowych glebach. Nastąpiłoby by poprawa uwodnienia tych gleb, przez co mogłyby się stać odpowiednie dla celów rolniczych, jednak straty spowodowane wyschnięciem żyznych terenów krajów rozwiniętych byłby niewspółmierne do produkcji na powstających polach uprawnych.

POWŁOKA OZONOWA

Ozon to odmiana tlenu. W odróżnieniu od tlenu dwuatomowego, jego cząsteczka liczy trzy atomy. Tlen w którym występują dwa atomy, nazywany jest tlenem cząsteczkowym. W wyniku promieniowania słonecznego, tlen cząsteczkowy jest rozszczepiany na dwa odrębne atomy, które łączą się z cząsteczką tlenu. Tak powstaje ozon, czyli cząsteczka tlenu złożona z trzech atomów. - O3.

Zapasy ozonu na świecie występują w atmosferze. Największe stężenie ozonu (ok. 90%) występuje na wysokości od 13 do 24 kilometrów ponad powierzchnią Ziemi. Pozostała część tego gazu znajduje się w warstwie nadziemnej atmosfery, niestety nie jest to zjawisko normalne i pozytywne, ponieważ ozon jest to gaz o właściwościach trujących. W atmosferze stężenie ozonu jest niewielkie. Gdyby zrobić z niego równomierną warstwę okrywającą powierzchnię Ziemi, okazałoby się że jej grubość wynosi tylko trzy milimetry. Wniosek jest taki, że warstwa ozonu w atmosferze ochraniająca przez szkodliwymi promieniami ultrafioletowymi jest b. cienka i niestety ulega ciągłemu niszczeniu przez działalność ludzką.

Jednostką w której podaje się stężenie ozonu jest Dobson, czyli 1 Du. 1 Du równa się grubości warstwy O3 pionowego słupa powietrza, którego podstawa ma 1 cm2, a która w warunkach normalnych ma 0,001 cm. Warunki normalne określane są przez ciśnienie które równe jest 1013,25 hPa (1 atm.), oraz przez temperaturę 0º Celsjusza, czyli 273,15 K.

NISZCZENIE POWŁOKI OZONOWEJ

Główny powód niszczenia powłoki ozonowej to freony, z powodzeniem używane w lodówkach, chłodniach, klimatyzatorach, a także w przemyśle kosmetycznym i nie tylko (aerozole), w gaśnicach, w przemyśle meblowym, a także do produkcji tworzyw sztucznych. W przemyśle elektronicznym freony miały zastosowanie w czyszczeniu komputerowych płyt głównych.

Przytoczone przykłady pokazują, jak duże zastosowanie miały freony w gospodarce i życiu człowieka. Jaki więc był powód, że zdecydowano się na ich całkowite wycofywanie i w końcu 1995roku zakazanie produkcji?

Freony są sztucznie spreparowanymi związkami węgla, chloru i fluoru (mają symbol CFC). Cząstki freonów nie są aktywne, i nie dają reakcji z substancją z którą się stykają. Są tak lekkie i lotne, że nie pozostają w dolnych partiach atmosfery Ziemi tam gdzie toczy się życie ludzi, zwierząt i roślin. Ze względu na wszystkie te cechy freony stały się bardzo popularne. Szybko okazało się że mają jedną podstawową wadę. Są zabójcze dla ozonu. Freony są substancjami bardzo trwałymi, ich czas rozkładu w atmosferze przekracza 130 lat. Ich milionowe stężenia gromadzą się w warstwie ozonowej, gdzie pod wpływem promieniowania ultrafioletowego ulegają rozkładowi. Rozpad freonów spowodowany promieniowaniem słonecznym, uwalnia atomy chlory, które skutecznie niszczą warstwę ozonu, będącą jedyną barierą dla promieniowania UV.

SZKODLIWE PROMIENIOWANIE

Wynikiem niszczenia warstwy ozonowej są dziury ozonowe, czyli przerwy w powłoce ozonowej. Proces ten nie należy do naturalnych zjawisk na Ziemi, jest wytworem działalności człowieka, poprzez rozwój poszczególnych gałęzi przemysłowych XX wieku. Największy alarm dotyczący dziury ozonowej podniesiono w 1995 roku, kiedy nad Antarktydą zaobserwowano groźnie wyglądające, duże dziury ozonowe. Kilka lat później temat nieco przygasł i stracił na sile, jednak problem nie zniknął i nadal jest poważny.

Jaka jest rola powłoki ozonowej? Powłoka ozonowa jest niezbędna dla życia wszystkich organizmów żywych na Ziemi. Jest to rodzaj tarczy ochronnej powstrzymującej albo ograniczającej w dużym stopniu wpływ emitowanych przez Słońce promieni ultrafioletowych UV. Wyróżniane są trzy rodzaje promieniowania UV, ze względu na skutki działania tych promieni - fizyczne, chemiczne i ekologiczne. Są to:

1. Nadfiolet A (promieniowanie UVA) - długość fal wynosi 400 - 320 nm

2. Nadfiolet B (promieniowanie UVB) - długość fal wynosi 320 - 280 nm

3. Nadfiolet C (promieniowanie UVC) - długość fal wynosi 280 - 200 nm.

Promieniowanie typu UVA jest najbardziej zabójczym dla organizmów żywych, a warstwa ozonowa pochłania je prawie w 100%. Promieniowanie typu UVB i UVC mają o wiele mniejsze znaczenie ponieważ do powierzchni Ziemi dochodzą w niewielkich ilościach. Są rozpraszane przez ozon w atmosferze. Ilość promieniowania UV jakie dociera do powierzchni naszej planety zależy ściśle od ilości ozonu w atmosferze.

SKUTKI TWORZENIA SIĘ DZIUR OZONOWYCH

Jeżeli dojdzie do sytuacji, że powłoka ozonowa będzie za cienka by chronić powłokę Ziemi przed zgubnym promieniowaniem ultrafioletowym, może to w konsekwencji spowodować katastrofę. Pod wpływem promieni UV rośliny mogą stracić zdolność produkcyjną nasion, na czy stracą rolnicy uprawiający zboża ze względu na niskie plony, oraz w dalszej konsekwencji może to być przyczyną wyginięcia różnych gatunków uprawnych. Rośliny jak wiadomo stanowią pokarm dla zwierząt i człowieka. Gdy pokarmu zabraknie zwierzętom, może to oznaczać że w niedługim czasie nie starczy go także dla ludzi. Wskutek niedoborów ozonu w atmosferze, może dojść do zmian i zakłóceń w naturalnych łańcuchach pokarmowych. Uszkodzenie organizmów roślinnych przez promienie UV może doprowadzić do zaburzeń cyklu przemiany CO2. To z kolei mogłoby być przyczyną natężenia się procesów efektu szklarniowego, który i tak budzi duże kontrowersje. Pomimo tego, że w chwili obecnej przytoczone powyżej przykłady na razie nam nie zagrażają, i tak wielu ludzi dotykają skutki działania promieni UV, które w jakimś stopniu przenikają do powierzchni Ziemi. Dotyczy to przede wszystkim problemów zdrowotnych, jak wszelkie zachorowania na nowotwory skóry, problemy z układem immunologicznym, czy wiele różnych odmian chorób oczu. Obecnie wakacyjny wypoczynek przez większość dnia w promieniach słonecznych, jest coraz bardziej ryzykowny.

EKSTREMALNE ZJAWISKA ATMOSFERYCZNE I ICH SKUTKI

POWÓDŹ

Woda jest czynnikiem niezbędnym do życia, jedna w nadmiarze jest żywiołem nie do opanowania, niszczącym co napotka na swej drodze. Gwałtowne opady deszczy, powodujące wezbrania rzek oraz ich wylewy są przyczyną zrujnowanych upraw, domostw ludzkich - pozbawiających mieszkańców dachu nad głową, dobytku, a niekiedy nawet bezcennego życia. Jeżeli efekt cieplarniany nie zostanie powstrzymany, lodowce nadal będą się topić, wody przybywać, co może spowodować globalną powódź.

PRZYCZYNY I POWSTAWANIE POWODZI

Najczęściej lokalne powodzie powstają wskutek długich i intensywnych opadów deszczu. Jeżeli ulewy trwają dłużej, wtedy poziom wody w rzekach wzrasta aż do wystąpienia wody z brzegów i zalania najbliżej położonych terenów. Powodzie powodowane są także poprzez topnienie lądów Arktyki i Antarktydy i lodowców górskich wskutek ciągłego ocieplania się klimatu. Przez ostatnie 100 lat, poziom wody mórz i oceanów wzrósł o jakieś 15 cm. Szacuje się, że do roku 2100, poziom ten wzrośnie dodatkowo o około 60 cm, co spowoduje zatopienie mniejszych wysp. Według hipotez naukowych, stopnienie całego lodowca na Antarktyce spowodowałoby podniesienie poziomu wód światowych o 70 metrów, co zagroziłoby globalnym potopem. Proces topnienia lodowców pociąga za sobą zmiany w mapach globu. Przykładem może być wielka powódź mająca miejsce podczas ostatniego zlodowacenia, która zalewając tereny Południowo - Wschodniej Azji, oddzieliła Sumatrę od Malezji i Tajlandii.

NAJWIĘKSZE POTOPY W HISTORII ZIEMI

Opisy powodzi o skali światowej znajdują swoje miejsce w zapisach legendarnych, mitycznych, a nawet biblijnych. Potop opisywany w Starym Testamencie miał miejsce prawdopodobnie około 8 tysięcy lat wstecz. Jak podaje Pismo Święte, Noe w czasie tego potopu dzięki arce wyratował wiele zwierząt. Istnieją także zapisy asyryjskie sporządzone na tabliczkach z gliny, o Gilgameszu, który dokonał podobnych czynów do biblijnego Noego. Legendy opisujące wielką powódź istnieją także w kulturze Indian zamieszkujących Północną i Południową Amerykę, oraz wśród plemion Indyjskich i Chińskich. Wszystkie te opowieści mają wiele wspólnych mianowników, co skłania do myślenia, że chodzi o to samo wydarzenie które swym zasięgiem objęło prawie cały świat. Podobnych opowieści nie znaleziono jedynie wśród mitów i podań ludów afrykańskich, co pozwala sądzić, że wielki potop nie dosięgnął Czarnego Lądu.

POWODZIE W MINIONYM STULECIU

Najbardziej tragiczne w skutkach powodzie to te, które dotyczą wylewów rzeki w Chinach - Huang-Ho. Rzeka Huang-Ho w dolnym biegu płynie poprzez dobrze użyźnione równiny, które zamieszkiwane są przez wiele milionów Chińczyków. W jej wodach znajdują się duże ilości cząstek mulistych, co powoduje blokowanie swobodnego przepływu wody. W efekcie powstają tu często powodzie. Najbardziej tragiczna powódź miała tu miejsce w roku 1931, gdy wylana rzeka zatopiła około 4 mln mieszkańców tych regionów, a co druga osoba straciła miejsce zamieszkania. Powódź ta powtórzyła się w 8 lat później. Wtedy zginęło około 500 tysięcy ludzi.

Styczeń 1953 to data potężnego sztormu połączonego z niezwykle silnym wiatrem oraz ulewą nad brzegami M. Północnego. Żywioł zniszczył wówczas wały morskie o długości 500 kilometrów, wskutek czego woda morska zalała ląd o powierzchni 1600 km2 - tereny należące do Holandii i Belgii. Zalane tereny stanowiły w większości pola uprawne. Wały zostały przerwane nagle, nie dając szansy na ucieczkę przed wdzierającą się wodą. Żywioł pogrzebał 1800 istnień ludzkich, zniszczeniu uległy 43 tysiące domostw, i utonęło około 50 tysięcy sztuk bydła. Zalane przez słoną wodę pola uprawne nie były zdolne przez kilka lat do wydawania plonu.

W 1966, w północnej części Włoch, miała miejsce gwałtowna burza, podczas której przez 40 godzin spadła 1/3 rocznych opadów deszczu. Deszczowe potoki przemieszczały się z prędkością około 130 km/h, i pochłonęły życie 144 osób. Pozrywały także linie energetyczne, przez co cały region został pozbawiony dopływu energii elektrycznej. Powódź nie ominęła Florencji, w której napór wody zniszczył słynne, zabytkowe drzwi wykonane z brązu w Pizza del Duomo. Zniszczonych zostało 10 tysięcy domostw, a także duża liczba bezcennych zabytków, m.in. Biblioteka Narodowa gdzie zostało zalanych ponad mln woluminów.

Powódź w Australii w roku 1974, to największa naturalna klęska dla tego lądu. Przez 17 godzin, na powierzchnię Ziemi spadło około 48 centymetrów deszczu. W miejscowości Brome i Darwin poziom wody zrównał się z wysokością słupów telegraficznych. W wyniku tej powodzi domy straciło ponad 20 tysięcy osób, i zginęło ok. 200 osób.

Z rzek Ameryki, najbardziej niebezpieczna to rzeka Missisipi. Dla bezpieczeństwa, na jej wybrzeżu zostało wybudowanych już 3200 kilometrów wałów oraz umocnień, a mimo to nurt jej wód nadal jest przyczyną wielu powodzi. W roku 1986, miały miejsce olbrzymie i intensywne opady deszczu, które doprowadziły do zalania 23 milionów akrów terenów przybrzeżnych przez wody rzeki Missisipi. Klęski nie zahamowało użycie 1,5 miliona worków wypełnionych piaskiem. Straty sięgnęły wartości 10 miliardów dolarów. Kolejne tak duże wezbranie wód rzeki miało miejsce w roku 1993. Przerwaniu uległo 75% grobli i umocnień, a woda zalała obszar 44 tysięcy km2. Życie straciło 50 osób. Opadanie wody trwało cały miesiąc.

Rok 2000 dla Tajlandii kojarzy się z katastrofą powodziową w mieście Hat Yai. W listopadzie miała tam miejsce największa powódź w ciągu ostatnich 10 lat. Woda odcięła miasto od pozostałej części kraju, a żywność i środki niezbędne do życia dostarczane były za pośrednictwem okrętów wojennych. W mieście utrzymywała się brudna woda o głębokości dwóch metrów. Osoby, które straciły dach nad głową, czasowo zamieszkiwały świątynie, szkoły i dworce. W powodzi tej ucierpiało ponad 250 tysięcy osób, z czego 50 osób straciło życie w wyniku utopienia lub porażenia prądem.

HURAGANY

Wiatry na Ziemi o największej sile niszczycielskiej mają różne nazwy, zależnie od ich miejsca występowania na kuli ziemskiej. Mogą to być tajfuny - na północno-zachodniej części Pacyfiku, lub cyklony tropikalne - na południowym zachodzie O. Indyjskiego. Na Oceanie Atlantyckim oraz na wschodzie Pacyfiku używa się nazwy huragan. Jest to powszechnie używana nazwa dla wiatrów wyróżniających się tak wielką siłą. Aby dany ruch powietrza czyli wiatr mógł być sklasyfikowany jako huragan, musi wyróżniać się prędkością wyższą niż 33m/s.

Według szacunków, energia wyzwalana w huraganie przez jeden dzień, zamieniona w energię elektryczną, mogłaby zasilić przez okres sześciu miesięcy cały obszar Stanów Zjednoczonych.

Huragan z jego niszczycielską siłą powstaje w układzie niskiego ciśnienia, gdzie jest brak frontów atmosferycznych. Huragan rozwija się nad wodami ciepłymi, będącymi zasilaniem dla huraganu. Charakterystyczną dla huraganów jest cyrkulacja cykloniczna, występująca w dolnej warstwie atmosfery. Oznacza to ruch mas powietrznych po okręgu, w kierunku zgodnym ze wskazówkami zegara na półkuli Pn. Do powstania huraganu wymagane są następujące warunki atmosferyczne:

1. Rozkłady wilgotności i temperatur w atmosferze powinny być sprzyjające dla powstawania mocno spiętrzonych chmur burzowych.

2. Temperatura powierzchni wody w oceanie powinna być wyższa niż 26,5ºC, z tym że taka temperatura powinna utrzymywać się na wysokości minimum 50 m nad powierzchnią oceanu. Wtedy huragan ma wystarczające źródło energii.

3. Musi być spełniony warunek odległości od równika, nie mniejsza niż 500 km.

4. Prędkość wiatru powinna być stała, lub o nieznacznych wahaniach, łącznie z wysokością. Sprzyja to wytworzeniu się układu niskiego ciśnienia.

Rozmiary huraganów są ogromne. Ich średnice wahają się pomiędzy 200 a 500 km. Wśród rejestrowanych huraganów zdarzały się i takie których średnica była większa niż 1400 km. W centralnej części huraganu znajduje się tzw. oko cyklonu, i jest to jednocześnie strefa ciszy. Ma ona średnicę pomiędzy 16 a 40 km. W strefie tej znajduje się najniższe ciśnienie całego cyklonu i obszaru jaki on zajmuje. Istnieje zależność miedzy ciśnieniem w środku huraganu a jego siłą. Siła ta jest tym większa, im niższe jest ciśnienie w samym oku huraganu. Prędkość wiatru huraganowego może dochodzić nawet do 300 km/h. Tak olbrzymia siła zniszczenia i ulewne, gwałtowne deszcze przynoszą co roku ofiary w ginących ludziach oraz ogrom strat materialnych. Największą siłą huragany emanują w obszarach nadmorskich, ponieważ tam następuję wyładowywanie nagromadzonej energii. Gdy huragan ulegnie przesunięciu nad obszar stałego lądu, słabnie i zanika z powodu zniknięcia źródła zasilania, czyli pary wodnej.

Mówiąc o huraganach, należy wspomnieć, że największym źródłem zagrożenia w tym zjawisku jest siła wiatru. Może być tak duża, że wyrywa drzewa z korzeniami, niszczy słabiej umocnione budynki, i zrywa linie energetyczne. Drugim niszczącym czynnikiem związanym z huraganami jest deszcz. W czasie huraganu, poprzez silną kondesację pary wodnej, występują gwałtowne i ulewne deszcze prowadzące do powodzi. Trzecim źródłem zniszczenia jest fala przepływowa wywołująca zatopienia obszarów przybrzeżnych. Wysokość takich fal może dochodzić nawet do sześciu metrów.

Najbardziej narażone obszary świata na atak huraganowy, są południowo-zachodnie i południowe wybrzeża USA, Australia, Filipiny, południowo-wschodnie brzegi Afryki, Japonia, Indie, oraz wschodnie brzegi Chin. Obecnie technika jest już tak bardzo posunięta, że stacje meteorologiczne potrafią określić miejsce w którym huragan zetknie się ze stałym lądem. Dokładność takich określeń wynosi ok. 200 km w przypadku prognoz dwudziestoczterogodzinnych. Prognozy czterdziestoośmiogodzinne zwiększają błąd statystyczny aż do 400 km. Bardziej dokładne są prognozy 12 - godzinne, jednak taki czas nie wystarcza, aby przeprowadzić ewakuację zagrożonych mieszkańców. Każde przejście huraganu, jest śledzone uważnie przez naukowców i meteorologów przy pomocy specjalistycznego sprzętu, takiego jak satelity, radary, oraz stacje pogodowe. Niestety wciąż brakuje antidotum na ostrzeżenia przychodzące zbyt późno.

NAJWIĘKSZE I NAJGROŹNIEJSZE HURAGANY OD ROKU 1900.

Data

Rodzaj wg rejonu kuli Ziemskiej i nazwa

Lokalizacja

Ofiary

27.08-15.09.1900r.

huragan Galveston

Teksas, Stany Zjednoczone

8000

19-24.09.1906r.

huragan

Luizjana i Missisipi

Stany Zjednoczone

350

18.09.1906r.

tajfun

Hong-Kong

10000

05-23.08.1915r.

huragan

Wschodni Teksas i Luizjana Stany Zjednoczone

275

02-25.09.1919r.

huragan

Luizjana, Floryda i Teksas Stany Zjednoczone

600-900

11-22.09.1926r.

huragan

Floryda i Alabama, Stany Zjednoczone

243

20.08.1926r.

huragan

Kuba

600

06-20.09.1928r.

huragan

Południowa Floryda, Stany Zjednoczone

1836

03.09.1930r.

huragan

Republika Dominikany

2000

29.08-10.09.1935r.

huragan

Południowa Floryda, Stany Zjednoczone

408

10-22.09.1938r.

huragan

wschodnie wybrzeże Stanów Zjednoczonych

600

16.10.1942r.

cyklon

Indie

40000

09-16.09.1944r.

huragan

Wschodnie wybrzeże Stanów Zjednoczonych

390

04-21.09.1947r.

huragan

Floryda, Stany Zjednoczone

51

22.10.1952r.

tajfun

Filipiny

440

24-31.08.1954r.

huragan Carol

północny wschód Stanów Zjednoczonych

68

05-18.10.1954r.

huragan Hazel

wschód Stanów Zjednoczonych i Haiti

347

07-12.08.1955r.

huragan Diane

wschód Stanów Zjednoczonych

184

12-13.08.1955r.

huragan Connie

Karolina Północna i Południowa, Wirginia, Maryland, Stany Zjednoczone

43

19.09.1955r.

huragan Hilda

Meksyk

200

22-28.09.1955r.

huragan Janet

Karaiby

500

25-30.06.1957r.

huragan Audrey

od Teksasu do Alabamy, Stany Zjednoczone

390

17-19.09.1959r.

tajfun Sarah

Japonia i Korea Południowa

2000

26-27.09.1959r.

tajfun Vera

Japonia

4466

10.10.1960r.

cyklon

wschodni Pakistan

6000

11-14.09.1961r.

huragan Carla

Teksas, Stany Zjednoczone

46

31.10.1961r.

huragan Hattie

Honduras

400

28-29.05.1963r.

huragan Flora

Karaiby

6000

30.06.1964r.

tajfun Winnie

Północne Filipiny

107

05.09.1964r.

tajfun Ruby

Hong Kong i Chiny

735

11-12.05.1965r.

cyklon

Bangladesz

17000

01-02.06.1965r.

cyklon

Bangladesz

30000

15.12.1965r.

cyklon

Karachi, Pakistan

10000

04-10.06.1966r.

huragan Alma

Honduras i wschód Stanów Zjednoczonych

51

24-30.09.1966r.

huragan Inez

Karaiby, Meksyk i południowy wschód Stanów Zjednoczonych

293

09.07.1967r.

huragan Billie

Południowo-zachodnia Japonia

347

05-23.09.1967r.

huragan Beulah

Karaiby, Meksyk i Teksas, Stany Zjednoczone

54

18-20.11.1968r.

tajfun Nina

Filipiny

63

17-18.08.1969r.

huragan Camille

Luizjana i Missisipi, Stany Zjednoczone

256

30.07-05.08.1970r.

huragan Celia

Kuba oraz Floryda i Teksas, Stany Zjednoczone

31

20-21.08.1970r.

huragan Dorothy

Martynika

42

15.09.1970

tajfun Georgia

Filipiny

300

14.10.1970r.

tajfun Sening

Filipiny

583

15.11.1970r.

tajfun Titang

Filipiny

526

12-13.11.1970r.

cyklon

Bangladesz

11.08.1971r.

tajfun Rose

Hong Kong

130

29.09.1971r.

cyklon

Stan Orisa, Indie

10000-25000

19-29.09.1972r.

huragan Agnes

Wschód Stanów Zjednoczonych

122

03.12.1972r.

tajfun Teresa

Filipiny

169

11.07.1974r.

tajfun Gilda

Japonia i Korea Południowa

108

19-20.09.1974r.

huragan Fifi

Honduras

2000

25.12.1974r.

cyklon Darwin

Australia

50

13-27.09.1975r.

huragan Eloise

Karaiby i północny wschód Stanów Zjednoczonych

71

20.05.1976r.

tajfun Olga

Filipiny

215

25 i 31.07.1977r.

tajfuny Thelma i Vera

Tajwan

39

19.11.1977r.

cyklon

Andhra Pradesh, Indie

20000

27.10.1978r.

tajfun Rita

Filipiny

400

30.08-07.09.1979r.

huragan Dawid

Karaiby i wschód Stanów Zjednoczonych

1100

04-11.08.1980r.

huragan Allen

Karaiby i Teksas, Stany Zjednoczone

272

25.11.1981r.

tajfun Irma

Luzon, Filipiny

176

18.08.1983r.

huragan Alicia

Południowy Teksas, Stany Zjednoczone

21

02.09.1984r.

tajfun Ike

Południowe Filipiny

1363

25.05.1985r.

cyklon

Bangladesz

10000

26.10-06.11.1985r.

huragan Juan

Południowy wschód Stanów Zjednoczonych

63

10-17.09.1988r.

huragan Gilbert

Zatoka Meksykańska i Karaiby

260

10-22.09.1989r.

huragan Hugo

Karaiby i Stany Zjednoczone

86

06-11.05.1990r.

cyklon

Indie

514

06.1990r.

tajfuny

Filipiny

156

07 i 08.1990r.

tajfuny

Chiny

1800

11.1990r.

tajfuny

Filipiny

1312

30.04.1991r.

cyklon

Bangladesz

138866

10.06.1991r.

cyklon

Bangladesz

125720

15.02.1992r.

cyklon

Wietnam

251

23-26.08.1992r.

huragan Andrew

Południowa Floryda i Luizjana, Stany Zjednoczone

74

02.05.1994r.

cyklon

Południowo-wschodni Bangladesz

165

22.08.1994r.

tajfun Fred

prowincja Zhejiang, Chiny

710

31.10-03.11.1994

cyklon

Indie

260

05-07.09.1995r.

huragan Luis

Karaiby

14

02-03.11.1995r.

tajfun Angela

Filipiny

700

15-16.06.1996r.

cyklon

Południowo-wschodnie Indie

120

27-28.07.1996r.

huragan Cesar

Panama, Salvador, Kostaryka

62

31.07-01.08.1996r.

tajfun Herb

Tajwan

400

05-06.09.1996r.

huragan Fran

Karolina Północna i Wirginia, Stany Zjednoczone

34

09.09.1996r.

tajfun Sally

Południowe Chiny

145

04.11.1996r.

cyklon

Andhra Pradesh, Indie

1000

19-20.05.1997r.

cyklon

Bangladesz

100

18.08.1997r.

tajfun Winnie

Chiny

140

27.09.1997r.

cyklon

Bangladesz

45

09.10.1997r.

huragan Pauline

Wybrzeże Pacyfiku, Meksyk

400

20.05.1998r.

cyklon

Pakistan

250

09.06.1998r.

cyklon

Gujarat, zachodnie Indie

1000

22-29.09.1998r.

huragan Georges

Republika Dominikany, Haiti, Puerto Rico, południowy wschód Stanów Zjednoczonych

375

10.1998r.

tajfuny Zeb i Babs

Filipiny

270

28.10.1998r.

huragan Mitch

Honduras

7000

29.10.1999r.

cyklon

Wschodnie Indie

9000

08.12.2002r.

tajfun Pongsana

Wyspy Guam i Mariany

40

12-14.09.2003r.

tajfun Maemi

Korea Południowa

87

WIATR I JEGO WPŁYW NA ŻYCIE LUDZI

Silnie wieją Ce wiatry wyrządzają wiele szkód na swojej drodze. Nie jest to jedyny sposób oddziaływania wiatru na ludzkie życie. Wiatry lokalne o swoistych nazwach, wpływają także na samopoczucie oraz zdrowie psychiczne ludzi. Silny wiatr wywołuje u człowieka stan pobudzenia, oraz przyczyniają się do wzrostu adrenaliny w organizmie człowieka. Prawdopodobną przyczyną jest wzrastające poczucie zagrożenia podczas silnie wiejącego wiatru oraz mobilizacja organizmu do obrony. Stąd taka reakcja na bodźce z zewnątrz.

Utrzymywanie się takiego stanu przez dłuższy czas może doprowadzić do zmęczenia i osłabienia organizmu. Istnieją rodzaje wiatrów, których występowanie owiane jej złą sławą. Podczas wiatru wiejącego od strony pustyni Mojave w Kalifornii i nazywanego Santa Ana wzrasta liczba podpaleń, morderstw, napadów, zawałów serca, oraz częściej występują wypadki samochodowe. Psychika ludzka słabnie, jest bardziej podatna na rozdrażnienie, gniew, czy stany depresyjne.

Jednocześnie trzeba przyznać, że wiatr to źródło energii - niewyczerpywalnej oraz taniej. Na całej kuli ziemskiej inwestuje się coraz więcej w elektrownie wietrzne w postaci coraz bardziej nowoczesnych wiatraków. Wiatr i wszelkie inne zasoby energii alternatywnej budzi coraz większe zainteresowanie w obliczu malejących zasobów energii konwencjonalnej. Jego zaletą jest także fakt, że nie działa degradująco na stan środowiska. Na przestrzeni wieków, począwszy od XVI w. wiatr wpływał pozytywnie na transport drogą morską i handel między krajami, zostały także odkryte nowe lądy. Działanie siły wiatru z jednej strony pozytywne, niosą również wiele zagrożeń ze względu na swoją niewyobrażalną potęgę.

TORNADO

Tornado jest powietrznym wirem o kształcie rękawa lub leja. Jest zjawiskiem które trwa jedynie parę minut, jednak o bardzo gwałtownym charakterze i katastrofalnych skutkach. Miejscem na Ziemi, gdzie tornada występują najczęściej jest obszar Stanów Zjednoczonych. Istnieje tak zwana Aleja Tornad, rozciągająca się od północnej Dakoty do Teksasu, na długości 1600 km w kierunku północno-południowym, oraz długości 950 km w kierunku wschodnio-zachodnim. W ciągu roku liczba przetaczających przez Stany Zjednoczone tornad sięga 900. Większość występuje na Alei Tornad. Aleja ta jest najbardziej zagrożonym pod tym względem obszarem na świecie.

Siłą napędową dla występowania tornad w Ameryce jest ciepło. W porze wiosennej nagrzane powietrze przemieszcza się od strony Zatoki Meksykańskiej w kierunku północnym. Jednocześnie od strony Kanady napływa w kierunku południowym masa zimnego powietrza. Gdy obie masy powietrza - ciepła i zimna- ulegną zetknięciu, powoduje to powstanie ogromnych chmur burzowych, tzw. superkomórek. W chmurach tych odbywa się wymiana zimnego i ciepłego powietrza w sposób intensywny. Powietrze ciepłe jest wciągane w środek chmury, tam ulega ochłodzeniu i cięższe opada na dół. Zaczyna się wtedy zderzanie się i wirowanie gwałtownych prądów. Chmury burzowe, w których zachodzą te zjawiska, mają ok. 20000 metrów wysokości , oraz zajmują obszar około 32 km. Te chmury są centrami powstawania tornad.

Dla pomiaru siły tornad oraz ich intensywności, stosowana jest skala o pięciu stopniach, zwana skalą Fujity. Nazwa tej skali jest wzięta z nazwiska naukowca z Uniwersytetu w Chicago, dr-a Fujity, znanego, nieżyjącego już naukowca. Klasyfikacja trąb powietrznych opiera się na rozmiarach szkód które wyrządzają, nie zaś fizycznych rozmiarach. Nie ma jednoznacznej zależności pomiędzy wielkością tornada, a jego gwałtownością. Jednak trudno zaprzeczyć, że im gwałtowniejsze tornado, tym większe są jego rozmiary.

Skala Fujity przedstawia się następująco:

F1 - najniższy stopień skali, gdy wiatr wieje z prędkością 117-179 km/h. Nawet to najmniejsze wg skali tornado może pozrywać dachówki, oraz zepchnąć samochody z drogi. Mogą także poprzewracać obiekty wielkości przyczepy kempingowej, a także zniszczyć altany lub szopy ogrodowe.

F2 - przedział prędkości wiatru to 180-251 km/h. Taki wiatr bez trudu zerwie dach z domu, oraz zniszczy przyczepę kempingową. Trąba powietrzna o tej sile jest w stanie wytrącić z szyn jadący pociąg .

F3 - wiatr wieje z prędkością 253-331 km/h. jego siła jest już tak duża, że może wyrywać olbrzymie drzewa z korzeniami. Budynki pod wpływem takiej siły, składają się jak domki karciane. Chociaż to dopiero trzeci stopień skali, siła ta jest ogromna.

F4 - wiatr wieje w przedziale prędkości 333-416 km/h. Zabawką są dla niego ciężkie lokomotywy i duże ciężarówki o masie czterdziestu ton. Po takim tornadzie zostaje jedynie pasmo ogromnego zniszczenia.

F5 - ostatni i najwyższy stopień skali. Wiatr wieje z prędkością 418 km/h i wyższą. Jedno z zarejestrowanych tornad przeszło z prędkością wiatru około 508 km/h. Trudno opisać siłę takiego zniszczenia. Nie pozostawia ona niczego miejscu swego przejścia. Tak ogromne wiatry przerzucają samochody na dalekie odległości, czasami wyrywane są budynki razem z fundamentami. Tę siłę porównuje się do porażającej siły wybuchu atomowego. Jest to olbrzymia katastrofa.

Jak podają statystyki, najwyższy odsetek tornad Stanów Zjednoczonych - 74% - to tornada o najniższej sile F1. 25% tornad stanowią te w przedziale od F2 do F3. Pozostały odsetek kataklizmów, to ledwie 1% wszystkich tornad w Stanach Zjednoczonych, na szczęście dla wszelkiej żywej istoty żyjącej na terenie ich występowania.

TRZĘSIENIA ZIEMI I ICH POWSTAWANIE

Powstawanie trzęsień ziemi jest ściśle związane ze ścieraniem się o siebie płyt tektonicznych. W strefie uskoku transformacyjnego oraz w strefie podsuwania, oblicze trzęsienia ziemi może być prawdziwą katastrofą, ponieważ w miejscach tych przez cały czas powstają i nawarstwiają się napięcia pomiędzy płytami, nawet przez okres wielu lat. Trzęsienie ziemi jest formą rozładowania tych napięć i zgromadzonego ładunku energetycznego. Może to nastąpić poprzez niewielkie lub średniej siły wstrząsy, lub poprzez jeden niszczycielski kataklizm.

Trzęsienia ziemi są to najbardziej niszczycielskie zjawiska natury.

Trzęsienie ziemi i jego skutki zależne są od wielu czynników. Jest to: siła występowania wstrząsów, głębokość powstawania wstrząsów, a także budowa geologiczna powierzchni ziemi. W zależności od tych czynników obserwowane są różne ruchy powierzchni ziemi. Może się unosić, albo zapadać w głąb, może też pękać. W górach w wyniku trzęsienia ziemi może dochodzić do lawin nawet w miejscach łagodnych stoków. Zjawiskiem związanym z trzęsieniem ziemi jest tsunami. Występuje wtedy, gdy epicentrum występuje pod dnem morskim.

Charakterystyczne dla trzęsień ziemi jest to, że składają się z wielu wstrząsów o różnej sile i częstotliwości na całym obszarze występowania. Siła tych wstrząsów zależna jest od tego, w jakim oddaleniu występują od miejsca gdzie znajduje się ognisko trzęsienia. Punkt znajdujący się nad ogniskiem trzęsienia ziemi nazywany jest epicentrum i tam siła trzęsienia i jego skutki są największe. Z epicentrum, energia odpowiedzialna za trzęsienie ziemi rozchodzi się poprzez fale sejsmiczne. Klasyfikacja fal sejsmicznych wyróżnia ich 4 rodzaje.

1. Fale zwane podłużnymi o symbolu P. Ich sposób rozchodzenia się przypomina fale dźwiękowe, powodujące drgania wzdłuż swojego przebiegu. Fale te, na swojej drodze swojego przebiegu powodują ściśnięcie lub rozciągnięcie skał. Właściwością tych fal jest możliwość przenoszenia się w formach ciekłych, również w płynnych fragmentach jądra Ziemi.

2. Fale zwane poprzecznymi o symbolu S. Wskutek działania tych fal, skały drgają w sposób prostopadły do przebiegu fali. Płaszczyzna drgania tych fal jest pionowa lub pozioma. Fale poprzeczne mają zdolność przemieszczania się wyłącznie w stałych skałach.

3. Powierzchniowe fale Love'a, wywołujące ruch ziemi w płaszczyźnie poziomej.

4. Powierzchniowe fale Rayleigh'a, wywołujące ruch ziemi w płaszczyźnie pionowej.

Siłę trzęsienia ziemi określa się za pomocą dwóch skal: Mercallego i Richtera.

TRZĘSIENIA ZIEMI O NAJWIĘKSZEJ SILE

01.11.1755 r. w Lizbonie w Portugalii miało miejsce trzęsienie ziemi, które wywołało fale tsunami oraz pożary. Całe miasto zostało zrównane z ziemią, a życie straciło około 50 000 osób

W roku 1906 r. w San Francisco w USA miało miejsce trzęsienie ziemi, które wraz z pożarem całkowicie zniszczyło miasto. Ofiar nie było wiele, około 700 śmiertelnych.

08.12.1908 r. na Sycylii wystąpiło trzęsienie ziemi o sile 7,5º (skala Richtera). Zginęło około 70 tysięcy ludzi.

16.12.1920 r. w Gansu w Chinach, siła - 8,2º (skala Richtera). Zginęło około 200 tysięcy ludzi.

01.09.1923r. w Tokio i Jokohamie w Japonii miało miejsce trzęsienie ziemi, które całkowicie pochłonęło obie miejscowości, a szczątki które pozostały spłonęły w pożarze. Łączna liczba ofiar to 143 tys.

22.05.1927r Sining w Chinach zostało dotknięte trzęsieniem ziemi o sile 8,3º wg skali Richtera. Śmierć poniosło około 200 tysięcy osób.

25.12.1932r. w prowincji Kansu w Chinach trzęsienie ziemi o sile 7,6 st. wg skali Richtera spowodowało śmierć i zagrożenie życia dla 70 tys. ludzi.

30.05.1935r. w Pakistanie (Kweta) kataklizm zabił od 30 do 60 tysięcy ludzi. Siła tego zjawiska to około 7,5 st. wg skali Richtera.

27.12.1939 r. w Turcji (Erzinan) zginęło blisko 100 tys. ludzi.

W roku 1964 w Anchorage na Alasce miało miejsce jedno z największych i najmocniejszych trzęsień. Straty które spowodowało, szacowane były na miliony dolarów.

31.05.1970r. w Peru wskutek silnego trzęsienia ziemi (7,8 stopnia) zginęło 66 tys. ludzi.

28.07.1976 r. trzęsienie ziemi które miało miejsce w Chinach w Tangshan całkowicie zniszczyło obszar swojego występowania. Władze chińskie podały, że zginęło 255 tys. ludzi, jednak według nieoficjalnych danych śmierć poniosło nawet 650 ludzi. Siła tego kataklizmu to 8 st. wg skali Richtera.

10.10.1980 r. to data wystąpienia trzęsienia ziemi w Algierii w El Asnam. Zginęło 2590 ludzi, a około 330 tys. straciło swoje domostwa. Siła kataklizmu miała 7,3 st. wg skali Richtera.

23.11.1980 roku trzęsienie ziemi nawiedziło Włochy. Miało siłę 7,2 st. Ośrodek trzęsienia ziemi znajdował się w miejscowości Eboli, natomiast zniszczenia sięgnęły Neapolu. Zginęło 2735 osób, szkody cielesne i materialne poniosło 7500 osób, a zaginęło około 1500 osób.

11.06.1981 r. w Iranie w miejscowości Golba zginęło 1027 ludzi, a poszkodowanych zostało więcej niż 800 osób.

13.12.1982 r. w Jemenie w wyniku trzęsienia ziemi zginęło około 3000 osób, a 2000 odniosło obrażenia oraz uszczerbek materialny. Całkowitej dewastacji uległa prowincja Dahmar. Trzęsienie miało siłę 6 stopni.

30.10.9183 r. w Turcji, w wyniku trzęsienia ziemi zginęło 1300 osób, a obrażenia odniosło około 500. Około 35 tys. osób straciło dach nad głową. Siła trzęsienia wyniosła 6,9 st.

19-20.09.1985 rok w Meksyku wstrząsy ziemi zabiły około 9 i pół tysiąca osób, a obrażenia odniosło około 40000 ludzi. Siła wstrząsów to 8,1 st.

10.10.1986 r. w Salwadorze trzęsienie ziemi zabiło 1500 ludzi, około 20 tys. osób zostało rannych, a 300 tysięcy straciło dach nad głową. Siła tego trzęsienia to 5,5 st. wg skali Richtera.

05.03.1987 r. w Ekwadorze w trzęsieniu ziemi zginęło około 1000 ludzi. Ośrodek tego kataklizmu znajdował się ok. 80 km od Quito.

07.12.1988 r. - Armenia. Jedno z trzęsień ziemi o najbardziej przerażających skutkach. Zginęło w nim około 25 tys. ludzi, a 15 tys. odniosło rany. 400 tys. zostało bez dachu nad głową

W 1989 roku w San Francisco w USA siła wstrząsów była rzędu 7 stopni wg skali Richtera. Wymienia się około 300 ofiar.

20.06.1990 rok w Iranie siła wstrząsów to 7,7 st. wg skali Richtera. Zginęło około 35 tys. osób, a 100 tys. odniosło obrażenia. 500 tys. osób pozostało bez dachu nad głową.

16.07.1991 r. w Filipinach, w wyniku trzęsienia ziemi zginęło 1620 osób. Około 3500 osób zostało poszkodowanych. Siła tego trzęsienia to 7,8 st. Najbardziej znaczne zniszczenia powstały w centrum turystycznym Baguio.

01.02.1991 rok na granicy Pakistanu i Afganistanu miało miejsce trzęsienie o sile 6,8 st. wg skali Richtera. Po stronie pakistańskiej zginęło 200 ludzi a po stronie Afganistańskiej 1000. Tysiące osób odniosło rany.

20.10 1991 roku w Indiach w Uttarkashi w trzęsieniu ziemi zginęło 1600 osób, a poszkodowanych zostało 2000 osób. Siła trzęsienia to 6,1 st.

17.01.1995 rok w Kobe w Japonii trzęsienie ziemi wywołało wielkie zniszczenia, a około 5300 osób straciło życie.

17.08.1999 rok w Turcji, wstrząsy spowodowały że około 600 tys. ludzi straciło domy, a 17 tys. poniosło śmierć. Siła wstrząsów dochodziła do 7,4 st. wg skali Richtera.

13.01.2001 r. w Salwadorze trzęsienie ziemi zrównało z powierzchnią ziemi 140 tys. domów, 700 osób poniosło śmierć, a 3700 obrażenia. Siła tego trzęsienia to 7,6 st. wg skali Richtera.

26.01.2001 rok - to Dzień Republiki będący świętem narodowym Indii. W tym dniu Indie nawiedziło niezwykle intensywne trzęsienie ziemi. Trwało zaledwie 30 sekund, ale wystarczyło aby zrównać z powierzchnią miasto - Bhudż - gdzie znajdowało się epicentrum. Ofiary podaje się w setkach tysięcy (około 300). Przez cały miesiąc a nawet dłużej na całym obszarze Indii odczuwano wstrząsy wtórne.

21.05.2003 rok w Algierii, miało miejsce trzęsienie ziemi o sile wg sejsmologów z USA - 6,7 st, a według sejsmologów z Algieru - 5,8 st. W okolicach miejscowości Thenia znajdowało się epicentrum, około 60 km w kierunku wschodnim od Algieru. Wstrząsy odczuwano w południowej Hiszpanii, a wywołana wstrząsami fala tsunami zalała około stu łodzi na Minorce, Ibizie i Majorce. Zginęło około 2200 ludzi, a 10000 zostało rannych.

26.12.2003 roku w Irańskim mieście Bam wstrząsy zabiły od 35 tys. do 50 tys. ludzi. Obrażenia odniosło około 17 tys. osób, a domy straciło około 100000 osób. Siła wstrząsów dochodziła do 6,3 st. wg skali Richtera.

TSUNAMI

Tsunami to fale morskie czy oceaniczne, jednak zasadniczo odmienne od tych wywoływanych przez wiatr. Największe zniszczenie powodują fale tsunami powstające w miejscach ścierania się płyt kontynentalnych, pod dnem oceanu. Gdy wskutek wstrząsów dno oceanu przemieszcza się w pionie, wtedy wielka masa wody zostaje pobudzona i powstaje fala.

Tsunami może powstać także wskutek wybuchu podwodnego wulkanu. Falę tsunami może także wzbudzić osunięcie się masy skalnej wywołane wybuchami wulkanicznymi albo wstrząsami sejsmicznymi. Masa skalna, gdy osunie się na dno morskie, rozkłada się po nim niczym rozwijający się dywan. Powstaje wiele różnych zawirowań, które mogą doprowadzić do powstania fali tsunami w wyniku pionowych ruchów mas wodnych. Fale tsunami mają nieco odmienny charakter niż fale trzęsienia ziemi. Szybko się rozpraszają i w zasadzie w ogóle nie dochodzą do lądu oddalonego od ośrodka powstawania tsunami.

Trzecia przyczyna tworzenia się tych wielkich fal to uderzenie w powierzchnię ziemi jakiegoś olbrzymiego obiektu, np. meteorytu. Takie zjawisko jest niezwykle rzadkie, jednak katastrofa przez nie wywołana ma zasięg globalny. Gdyby taki obiekt wywołał falę tsunami, obiegłaby ona glob ziemi minimum kilkakrotnie.

Tsunami składają się z trzech nakładających się, jednak mimo to odrębnych faz procesów fizycznych, analizowanych dzięki symulacjom komputerowym po przejściu trzęsienia.

1. Faza wzbudzenia. Omawia ją powyższy opis. Jest to proces, który wywołuje zaburzenia dna morskiego, np. ruchy wzdłuż uskoku, powodujące odkształcenie powierzchni morza. Istnieje założenie, że takie deformacje są odwzorowaniem ruchów i przemieszczeń dna. W trybie natychmiastowym po zarejestrowanym trzęsieniu ziemi, przez badaczy są określane wytyczne dla potrzebne służbom chroniącym przed kataklizmem tsunami. Jednak same dane sejsmiczne pozwalają jedynie na zorientowanie powierzchni uskoku a także usytuowanie wstrząsu oraz jego rozmiary (m.in. głębokość). W celu określenia wielkości ostatniej fazy żywiołu jakim jest tsunami, potrzebne jest oszacowanie pozostałych danych.

2. Faza propagacji - czyli przekazanie energii sejsmicznej z ośrodka wstrząsu, poprzez falowanie wody. W tym okresie tworzenia się tsunami, wysokość fali w stosunku do jej długości jest bardzo mała, i naukowcy przyjęli teorię liniową, zakładającą brak wpływu wysokości na zachowywanie się fali. Wynikiem tej tezy jest założenie, że wraz z głębokością i długością fali wzrasta prędkość tsunami. Natomiast z zależności prędkości względem głębokości wypływa wniosek, że wzniesienia i obniżenia dna morza mogą wpłynąć na zmianę kierunku fali, szczególnie wtedy, gdy fala dotrze w płytsze rejony morza. Czoło fali ułożone jest równolegle względem brzegu. Zjawisko to nazywane jest refrakcją. Jednocześnie musi nastąpić zwolnienie prędkości poszczególnych fal, ze względu na malejącą głębokość wody. Wówczas następuje wzajemne doganianie się fal. Proces ten nazywany jest wypłycaniem. Podczas procesu refrakcji i wypłycania, pewna ilość energii kumulowana jest w mniejszej ilości wody, co powoduje wzrost wysokości fal i szybkości prądów.

3. Faza zalewu. Jest to ostatnia faza tworzenia się tsunami. Tsunami osiąga brzeg morski w postaci łamiącej się fali, ściany wody, albo powodzi podobnej do przypływu. Zalew może dochodzić do wysokości kilkudziesięciu metrów, jednak do wywołania zniszczeń nie potrzeba wiele, wystarczą tylko 2 lub 3 m wody. Jeśli brzeg morski jest płaski, pozbawiony klifów czy stromych wzniesień, fala zalewowa może sięgnąć głęboko w ląd. Wysokość fal tsunami może sięgnąć nawet do 30 metrów, zwykle zalew sięga na kilkanaście m w głąb lądu.

PRZYKŁADOWE OPISY UDERZEŃ FAL TSUNAMI

Jedno z najbardziej niszczycielskich kataklizmów tsunami powstało w roku 1883, kiedy to nastąpił wybuch wulkanu Krakatau. Fala uderzeniowa zalała wyspy Jawę i Sumatrę. Nastąpił znaczny wzrost poziomu wód całego Oceanu Spokojnego. Skutki fali uderzeniowej tsunami odczuwane były nawet w okolicach Kanału La Manche, oddalonego o 18000 km od miejsca gdzie nastąpił wybuch. Tsunami z 1883 roku spowodowało zalanie 160 miejscowości, a liczba ofiar sięgnęła 36 tysięcy.

W 1933 trzęsienie ziemi pod dnem morza wywołało falę tsunami na wyspie Honsiu, w rejonie Sanriku. Fala pogrzebała wówczas około 3000 osób, a wysokość zalewu dochodziła do 20 metrów. Tragedii tej można było uniknąć, jednak wygrała tu zwykłą ludzka ciekawość i lekkomyślność. Ludzie przyszli nad morze poobserwować, jak woda w morzu nagle się cofa. Nagłe odpływy wody morskiej od brzegów jest jednym z objawów nadchodzącego tsunami. Powodowane są zasysaniem wody przez wypiętrzającą się falę. W kilka minut od obserwowanego odpływu ludziom na brzegu zabrakło czasu aby się schronić.

W 1946 roku, dokładnie 1 kwietnia o godz. 12:30 wg czasu Greenwich, miało miejsce trzęsienie ziemi którego ognisko znajdowało się pod Rowem Aleuckim, 25 km pod ziemią. Współrzędne epicentrum to 52,8ºN i 163,5ºW. Siła tego trzęsienia to 7,8º wg skali Richtera. Fala tsunami która powstała w wyniku tego wstrząsu, wyrządziła szkody które oszacowano na 26 milionów dolarów (wówczas), oraz odebrała życie 165 osobom. Pierwszych pięć osób zginęło na Aleutach, na wyspie Unikam, w budynku latarni morskiej Scotch Cap. Latarnia powstała w roku 1940 na wysokości 12 m n.p. oceanu. W jednej chwili została zmieciona z ziemi przez falę o wysokości 35 metrów. W niecałe pięć godzin później, tsunami dotarło do brzegów Hawajów. Jego pojawienie się tutaj wywołało największe zniszczenia. Spowodowało śmierć 96 osób w Hilo. Fale dochodziły do wysokości od 8 do 12 metrów. Powodowały zniszczenia infrastruktury, dróg, mostów, luksusowych hoteli oraz wielu domostw. Po tej tragedii w Stanach Zjednoczonych powstał i zaczął być wprowadzany w życie projekt o nazwie System Ostrzegania Przed Sejsmicznymi Falami Morskimi, który później został określony nazwą Pacyficznego Centrum Ostrzegania Przed Tsunami.

Kolejne tsunami o znacznych rozmiarach miało miejsce 04.11.1952 r. o godz. 16:50 wg czasu Greenwich, w pobliżu Kamczatki na terenie Rosji. Ognisko tego trzęsienia znajdowało się około 30 kilometrów pod ziemią, w siła wstrząsu sejsmicznego dochodziła nawet do 8,2º wg skali Richtera. Współrzędne epicentrum to 52,8ºN oraz 159,5ºE. Największe zniszczenia powstały na półwyspie Kamczatka oraz na Hawajach. Zniszczone zostały łodzie, pozrywane mosty i linie telefoniczne. Na wyspach hawajskich zginęło parę sztuk bydła, jednak nie zginął żaden człowiek. Straty jakie spowodowało to tsunami szacowane były na wartość 800000 do 1000000 USD.

W roku 1957, dnia 09.03 o godz. 14:20 wg czasu Greenwich miało miejsce trzęsienie ziemi na Aleutach w kierunku południowym od wysp Andreanof. Siła wstrząsu osiągnęła wartość 8,3º wg skali Richtera, w epicentrum określały współrzędne 51,5ºN oraz 175,7ºW. Ognisko znajdowało na głębokości 33 kilometrów pod ziemią. Tym razem również zostały poszkodowane obszary Hawajów. Straty materialne sięgnęły wartości 5 milionów USD, nie było strat w ludziach. Wysokość fal dochodziła 4 - 16 m.

W 1960 roku, w dniu 22.05 o godz. 19:00 wg czasu Greenwich, trzęsienie ziemi miało miejsce w kierunku południowym od brzegów Chile. Współrzędne epicentrum to 39,5ºS oraz 74,5ºW. Ognisko wstrząsów znajdowało się 33 kilometry po ziemią. Ludzie ratowali się przed falą, wypływając w morze łodziami. Po trzęsieniu, fala potrzebowała około 15 min, aby dotrzeć do lądu. Łodzie znajdujące się na morzu zostały zatopione, a wdzierająca się do lądu fala dokonała największych zniszczeń między wyspą Chiloe, a miejscowością Concepcion. Znów celem fali tsunami stały się Hawaje. Fala dotarła tam po około 14 godz. Tym razem, na Hilo śmierć poniosło 60 osób, a straty oszacowano na 24 miliony USD. Liczba ofiar w Chile Chile Republika Chile. Państwo położone w południowo-zachodniej części Ameryki Południowej nad Oceanem Spokojnym. Powierzchnia 756 999 km2. Liczba ludności 15 402 tys. (2001 r.). Stolica Santiago. Język urzędowy... Czytaj dalej Słownik geograficzny według niektórych źródeł wynosiła około 400 osób, a inne podawały, że zginęło nawet 2300 ludzi. Całość zniszczeń wywołanych przez te dwa kataklizmy oceniono na wartość 500 milionów USD.

Rok 1964 przyniósł następną falę tsunami. W okolicach przesmyku Prince Wiliams (Alaska), dna 28.03, nastąpiło trzęsienie ziemi, o godz. 3:30 wg czasu Greenwich. Głębokość ogniska to 23 kilometry pod ziemią, a współrzędne epicentrum to 61,1ºN oraz 147,5ºW. Prawdopodobnie pod wodą morską nastąpiło obsunięcie się gruntu, co było bezpośrednią przyczyną powstania fal tsunami. Najwyższa i największa fala tego tsunami miała wysokość 32 m, i wywołała wielkie starty na Alasce, ocenione na wartość 106 milionów USD. Zginęło wówczas 122 osoby.

Rok 1992 utrwalił się w Nikaragui pod znakiem kataklizmu tsunami. Początkowo odczuwano nieznaczne wstrząsy, które nie pozwoliły sądzić o nadchodzącej fali tsunami. Żywioł zabił 170 osób, a aż 13 tys. ludzi straciło swoje domostwa. Ognisko trzęsienia ziemi w Nikaragui znajdowało się pod dnem morskim, jednak jego krótkie fale szybko znikały, gdy odbiegły od epicentrum, i w ten sposób nie dotarły do strefy lądu. Natomiast przyczyną tej katastrofy były fale długie, które wywołały nieznaczne drgnięcia gruntu.

W 1993 r. dnia 12.07. w pięć minut po tym, kiedy na japońskiej wyspie Okushiri-to zatrzęsła się ziemia, wioska Aonae znajdująca się na południu wyspy została zalana przez wody tsunami. Ośrodek trzęsienia znajdował pod dnem M. Japońskiego. Fale osiągały wysokość na 5 do 10 m. Nie pomogły wały zbudowane w celu ochrony przed tego typu kataklizmami, ponieważ masy wody bez trudu przelewały się przez nie. Z powierzchni ziemi zniknęły domostwa, samochody i inne pojazdy, zakłady pracy, statki przycumowane do brzegu i w dokach, składy przybrzeżne oraz ich zawartość, a niesione z wodą różnego rodzaju przedmioty poddawane ogromnej energii żywiołu, powodowały dodatkowe zniszczenia. Uderzając w sieć instalacji elektrycznej, wzniecały pożary, a strażacy mieli utrudnione zadanie przez zagradzające drogę ratunku ruiny. W Japonii działa dobrze rozwinięty system szkolenia ludności i ostrzegania przed lokalnymi kataklizmami. Dzięki podnoszeniu świadomości wśród społeczeństwa wzrastają jego szanse na uratowanie się i przeżycie. Miało to miejsce także i w przypadku tego tsunami, przed którym wielu mieszkańców zdążyło uciec jeszcze przed ogłoszeniem alarmu. Niestety system ten nie zawsze działa w 100%, i tsunami w Aonae pogrzebało wiele ludzi. Jednak mimo to można mówić o sukcesie odniesionym w walce z tsunami, ponieważ wiele osób zostało uratowanych. Jednocześnie jest to jedna z najlepiej zarejestrowanych katastrof na ziemi. Dokonano dokładnych analiz zniszczenia sieci telekomunikacyjnej i transportowej, prowadzono wywiady z mieszkańcami którym udało się uratować, jak również ze służbami bezpieczeństwa (m.in. policją czy strażą pożarną). Straty dokumentowano za pomocą zdjęć lotniczych, oraz dokonano dokładnych pomiarów strefy zalewowej. Wszystkie te dane stały się cenną bazą wiadomości dla Stanów Zjednoczonych, ponieważ rejon ten, o wysokim stopniu urbanizacji jest dobrym odniesieniem dla społeczeństw amerykańskich żyjących na wybrzeżach. Na pewno dla USA dane zebrane po przejściu tego tsunami w 1993 były bardziej cenne i przydatne niż każde inne z tsunami na mniej rozwiniętych obszarach świata.

W roku 1998 w miesiącu lipcu, tsunami została zalana Papua-Nowa Gwinea, a ściślej jej brzegi. W przeciągu ostatniego pięćdziesięciolecia było to największe nasilenie żywiołu. Fala tsunami zalała strefę przybrzeżną na odległość od 30 do 50 kilometrów w głębi lądu. Miejscowa ludność straciła cały swój dobytek i dorobek. Według oficjalnych danych, śmierć poniosło 1500 ludzi, jednak zaginionych było nawet 6 tys. osób.

W grudniu 2004 r. w nocy, o godz. 2 wg czasu w Polsce, miało miejsce trzęsienie ziemi, którego ośrodek miał miejsce pod O. Indyjskim. Jego siła była oceniona na ok. 8º wg skali Richtera. Trzęsienie ziemi spowodowało olbrzymie fale tsunami. Zalały one brzegi na południowym wschodzie Azji. Kataklizm objął Tajlandię, Indie, Malezję, Sri Lankę oraz Malediwy. Podawana początkowo liczba zabitych sięgała zaledwie 1000 osób. Po około 12 godzinach, liczba ta wzrosła do 10000 ludzi. Każdy kolejny dzień przynosił nowe wiadomości o kolejnych ofiarach tsunami. Ostateczną liczbę zabitych podano 17.01.2005, prawie w dwa tygodnie po wystąpieniu tsunami. Jej wielkość była przerażająca. Zginęło 162 tysiące osób. W kilkusetletniej historii kataklizmów ziemskich, ten okazał się być jednym z największych. Żywioł tsunami dotknął wiele ośrodków wczasowych, bardzo popularnych wśród turystów na świecie. Tak więc ofiarami byli obywatele niemal całego świata, także i z Polski. W wielu krajach organizowano pomoc dla poszkodowanych podczas tsunami.

WULKANY NA ŚWIECIE

Wulkany w większości przypadków powstają wskutek ruchów płyt tektonicznych ziemi. W ziemskim płaszczu pod skorupą ziemi, występuje skała w płynnej postaci, czyli magma. W magmie zmagazynowana jest olbrzymia ilość energii cieplnej. Jedną z właściwości magmy jest występowanie w niej prądów konwekcyjnych, czyli prądów wstępujących, będących główną przyczyną tworzenia przeważającej liczby podwodnych stożków wulkanicznych tworzących całe łańcuchy gór, albo wysp wulkanicznych wystających nad powierzchnię wód oceanicznych.

ERUPCJA WULKANICZNA - JEJ TYPY I SIŁA

ERUPCJA ZWANA PELEAŃSKĄ - jest o niej mowa wówczas, gdy magma charakteryzuje się dużą lepkością, a wybuch wulkanu wyrzuca oprócz magmy także duże ilości popiołów i gazów. Materiał ten przybrawszy postać chmury opada w dół z dużą prędkością, niszcząc wszystko co napotka na drodze. Prędkość z jaką chmura Chmura widoczne skupienie kropel wody lub kryształków lodu swobodnie zawieszonych najczęściej w troposferze powstałe wskutek kondensacji lub resublimacji pary wodnej. Chmury mogą rozwijać się na różnych wysokościach.... Czytaj dalej Słownik geograficzny ta przesuwa się może być nawet wyższa niż 250 km/godz., natomiast temperatura w środku chmury to wiele setek stopni C.

ERUPCJA ZWANA HAWAJSKĄ - charakteryzuje się ruchliwą i rzadką lawą, która wydostając się z krateru wulkanicznego rozlewa się w sposób swobodny. Uwięzione w lawie i uwalniające się do atmosfery gazy wulkaniczne co jakiś czas wyrzucają do góry fontannę z ciekłej lawy. Ten typ erupcji wbrew domysłom charakteryzuje się wolnym przebiegiem, chociaż czas jej trwania może być bardzo długi.

ERUPCJA ZWANA STROMBOLIJSKĄ - to gwałtowne, powtarzalne eksplozje, które powodują wyrzucanie zakrzepniętej i rozżarzonej lawy, tworzącej bomby wulkaniczne. Taki grad kamieni pochodzenia wulkanicznego, opada u stóp wulkanu.

ERUPCJA ZWANA WULKANICZNĄ - gdy wypływająca w czasie wybuchu magma jest lepka i gęsta, i nie pozwala na uwalnianie się gazów. Wskutek takiego stanu rzeczy, erupcja taka ma formę bardzo gwałtownych eksplozji, podczas których sprężone gazy wystrzeliwują magmę poprzez komin wulkaniczny. Olbrzymie bloki z lawy wyrzucane są nawet na odległości wielu kilometrów od stożka wulkanicznego.

ERUPCJA ZWANA PILNIAŃSKĄ - popioły, kamienie i gazy wyrzucane są w czasie erupcji na wysokość nawet 30 km. Rozdrobnione fragmenty skał przybierają postać śmiercionośnych pyłów, opadając na okolicę. Czasami takie erupcje mają tak gwałtowny przebieg, że dochodzi do całkowitego zniszczenia wulkanu.

Wyróżniamy dodatkowo erupcję centralną, która następuje wówczas, gdy magma wypływa przez krater i komin wulkanu. Innym rodzajem erupcji jest erupcja zwana szczelinową, która ma miejsce wówczas, gdy magma wydostaje się ze szczelin skorupy ziemskiej.

W ciągu roku średnio odnotowuje się wybuchy około sześćdziesięciu wulkanów. Przeważająca ilość tych erupcji należy do słabych. Na siłę wybuchu wulkanicznego składa wiele różnych czynników które obserwuje się w czasie erupcji. W celu szybkiego i sprawnego określenia siły wybuchu wulkanicznego, w oparciu o obserwacje naukowcy specjalizujący się w nauce o wulkanach stworzyli skalę do pomiarów wielkości wybuchu, czyli VEI (Volcanic Explosivity Index). Skala ta, podobnie jak skala Beauforta lub skala Fuity (tornada) pozwala na jednoznaczne określenie czy erupcję można uznać za słabą, silną czy nawet katastrofalną. Silne wybuchy występują z niską częstotliwością, co pokazuje skala VEI.

WULKANY NA ŚWIECIE I STREFY WULKANICZNE

WULKANY AFRYKAŃSKIE

1. Wulkan Kamerun w Kamerunie, o współrzędnych 4,1 N i 9,2 E. Wysokość wulkanu - 4070 metrów, ostatni wybuch odnotowano w 1959 roku.

2. Wulkan Nyiragongo w Zairze, o współrzędnych 1,5 S i 29,3 E. Wysokość wulkanu - 3470 metrów, ostatni wybuch odnotowano w 1977 roku.

WULKANY AMERYKI POŁUDNIOWEJ

1. Wulkan Ojos del Salado w Chile, o współrzędnych 27,1 S i 68,5 W. Wysokość wulkanu - 6908 metrów.

2. Wulkan Llullaillcao w Chile, o współrzędnych 24,8 S i 69,1 W. Wysokość wulkanu - 6723 metry, ostatni wybuch odnotowano w 1877 roku.

3. Wulkan Antofalla w Argentynie, o wysokości 6100 metrów.

4. Wulkan Cotopaxi w Ekwadorze, współrzędne położenia geograficznego: 0,7 S i 78,4 W. Wysokość stożka 5897 metrów. Ostatni wybuch miał miejsce w 1942 roku.

5. Wulkan Misti w Peru. Wysokość wulkanu dochodzi do 5825 metrów, a data ostatniej erupcji to 1878 rok.

6. Wulkan Antisana w Ekwadorze, współrzędne geograficzne: 0,5 S i 78,1 W. Wysokość góry to 5752 metry. Ostatni wybuch zanotowano w 1802 roku.

7. Wulkan Ubinas w Peru, o wysokości 5672 metrów.

8. Wulkan Lascar w Chile, o współrzędnych 23,3 S i 67,4 W. Wysokość stożka - 5592 metry. Ostatni wybuch miał miejsce w 2000 roku.

9. Wulkan Tupangatito w Chile, o wysokości 5640 metrów. Data ostatniej erupcji - 1980 rok.

10. Wulkan Maipo w Chile o wysokości 5323 metry.

11. Wulkan Sagany w Ekwadorze. Położenie o współrzędnych 2,0 S i 78,3 W. Wysokość stożka 5230 metrów , data ostatniego wybuchu to rok 1980.

12. Wulkan Puracé w Kolumbii. Współrzędne geograficzne: 76,4 N i 46,5 W. Wysokość wulkanu - 4600 metrów, a ostatnia zarejestrowana erupcja miała miejsce w 1977 roku.

13. Wulkan Guagua w Ekwadorze o współrzędnych położenia: 0,2 S i 78,6 W. Wysokość stożka to 1984 metry, a ostatni zarejestrowany wybuch miał miejsce w 1993 roku.

14. Wulkan Reventador w Ekwadorze, o współrzędnych 0,1 S i 77,6 W. Wulkan ma wysokość 3485 metrów. Ostatni wybuch nastąpił w roku 1976.

15. Wulkan Llaima w Chile, ma wysokość 3124 metrów.

16. Wulkan Villarrica w Chile, o współrzędnych 39,3 S i 71,4 W. Ma wysokość 2847 metrów, a ostatnia erupcja wystąpiła w 1971 roku.

WULKANY AMERYKI PÓŁNOCNEJ

1. Wulkan Orizaba w Meksyku, o wysokości 5700 metrów. Data ostatniego wybuchu to rok 1941.

2. Wulkan Popocatepetl w Meksyku, o współrzędnych geograficznych: 19,0 N i 98,6 W. Wysokość wulkanu to 5452 metry, a data ostatniego wybuchu to rok 1997.

3. Wulkan Rainier w USA. Współrzędne geograficzne to 46,6 N i 121,7 W. Stożek wulkaniczny ma wysokość 4392 metry, a ostatni wybuch nastąpił w 1882 roku.

4. Wulkan Shasta w USA, o współrzędnych geogr. 41,4 N i 122,2 W. Ma wysokość 4317 metrów. Ostatni wybuch nastąpił w 1979 roku.

5. Wulkan Colami w Meksyku, o współrzędnych 19,5 N i 103,6 W. Wysokość stożka - 4100 metry.

6. Wulkan Fuego w Gwatemali, o współrzędnych geogr. 14,5 N i 90,9 W. Wulkan ma wysokość 3763 metrów, a ostatnia erupcja wystąpiła w 2003 roku.

7. Wulkan Irazu na Kostaryce. Jego współrzędne to 9,9 S i 83,8 W. Wulkan ma wysokość 3431 metrów.

8. Wulkan Laseen Peak w USA, o współrzędnych 40,5 N i 121, 5 W. Wysokość wulkanu to 3188 metrów.

9. Wulkan Iliamna na Alasce (USA). Współrzędne geograficzne to 60,0 N i 153,1 W. Wysokość stożka wulkanicznego: 3053 metrów, data ostatniego wybuchu to 1987 rok.

10. Wulkan St. Helens w USA, o współrzędnych geograficznych 46,2 N i 122,2 W. Stożek wulkaniczny ma wysokość 2549 metrów, a ostatni wybuch miał miejsce w 1980 roku.

11. Wulkan Shishaldin w USA na Aleutach. Współrzędne położenia geograficznego: 54,7 N i 163,9 W. Wysokość wulkanu - 2857 metrów, a data ostatniego wybuchu to rok 1979.

12. Wulkan Pavlof na Alasce (USA), o współrzędnych 55,4 N i 161,9 W. Wysokość wulkanu to 2519 metrów, a jego ostatni wybuch maił miejsce w 1980 roku.

13. Wulkan San Migiel w Salwadorze. Wysokość stożka - 2132 metry, a ostatnia erupcja była w roku 1976.

14. Wulkan Katmai na Alasce (USA) o współrzędnych 58,3 N i 155,0 W. Ma wysokość 2047 metrów, ostatni zarejestrowany wybuch w 1965 roku.

15. Wulkan Izalco w Salwadorze o współrzędnych 13,8 N i 89,6 W. Wulkan wznosi się na wysokość 1950 metrów. Ostatnia erupcja nastąpiła w 1966 roku.

16. Wulkan Pelée na Martynice (Francja), o współrzędnych geograficznych: 14,8 N i 61,1 W. Wysokość wulkanu - 1397 metrów, a data ostatniego wybuchu to rok 1932.

WULKANY ANTARKTYDY

1. Wulkan Erebus na Wyspie Rossie. Ma wysokość 3795 metrów, data ostatniego wybuchu to 1980 rok.

WULKANY AUSTRALII I OCEANII

1.Wulkan Manua Loa na Hawajach w USA, o współrzędnych 19,5 N i 155,6 W. Osiąga wysokość 4170 metrów, a ostatnia zanotowana erupcja miała miejsce w 1984 roku.

2. Wulkan Manua Kea na Hawajach w USA, współrzędne geograficzne - 19,8 N i 155,5 W. Wysokość stożka - 4205 metrów.

3. Wulkan Ruapehu w Nowej Zelandii, o współrzędnych 39,3 S i 175, 6 E. Wysokość wulkanu - 2797 metrów, a data ostatniego wybuchu to rok 1995.

4. Wulkan Mawson w Australii, mający wysokość 2745 metrów.

5. Wulkan Ngauruhoe w Nowej Zelandii, o współrzędnych 39,1 S i 175,6 E. Wysokość stożka to 2291 metrów, a ostatni wybuch był w roku 1977.

6. Wulkan Manam w Papui-Nowej Gwinei, o współrzędnych 4,1 S i 145,0 E. Wysokość 1807 metrów, ostatnia erupcja w 1994 roku.

7. Wulkan Ambrym w Vanuatu, na pd-zach Pacyfiku, o współrzędnych 16,2 S i 168,1 E. Wysokość 1334 metry, ostatni wybuch w roku 1979.

8. Wulkan Kilauea na Hawajach (USA), o współrzędnych 19,4 N i 155,3 W. Wysokość 1244 metry, wciąż aktywny.

9. Wulkan Bam w Papui-Nowej Gwinei, o współrzędnych 3,6 S i 144,8 E. Wysokość 685 metrów, ostatni wybuch w 1860 roku.

WULKANY AZJI

1. Wulkan Kluczewska Sopka w Rosji na Kamczatce. Wysokość 4750 metrów, ostatnia erupcja w roku 1993.

2. Wulkan Kerinci w Indonezji na Sumatrze, o współrzędnych 1,7 S i 101,3 E. Wysokość 3805 metrów, ostatni wybuch w roku 1971.

3. Wulkan Fuji w Japonii na wyspie Honsiu, o współrzędnych geogr. 35,4 N i 138,7 E. Wysokość wulkanu: 3776 metrów, ostatni wybuch w 1708 roku.

4. Wulkan Semeru w Indonezji na wyspie Jawie, o współrzędnych 8,1 S i 112,9 E. Wysokość 3676 metrów, ostatnia erupcja w 1995 roku.

5. Wulkan Slamet w Indonezji, wysokość 3428 metrów, ostatni wybuch miał miejsce w 1974 roku.

6. Wulkan Rang w Indonezji na Jawie, o współrzędnych 8,2 S i 144,0 E. Wysokość 3332 metry, ostatni wybuch w 1997 roku.

7. Wulkan Dempo w Indonezji na Sumatrze, o współrzędnych 4,0 S i 103,1 E. Wysokość wulkanu: 3173 metry, ostatnia erupcja w 1974 roku.

8. Wulkan Agung w Indonezji na wyspie Bali, o współrzędnych 8,3 i 115,5 E. Wysokość stożka: 3142 metry, ostatni wybuch w 1963 roku.

9. Wulkan Tołbaczyk w Rosji na Kamczatce, o współrzędnych 55,9 N i 160,5 E. Wysokość wulkanu: 3085 metrów, ostatnia erupcja miała miejsce w 1976 roku.

10. Wulkan na Kamczatce w Rosji, bez nazwy, o współrzędnych 56,0 N i 160,6 E. Wysokość 2882 metry.

11. Wulkan Geje w Indonezji na Jawie o współrzędnych 6,7 S i 106,7 E. Wysokość 2211 metrów.

12. Wulkan Apo na Filipinach, wyspa Mindanao, o wysokości 2953 metrów.

13. Wulkan Merapi w Indonezji na Jawie, o współrzędnych 7,5 S i 110,4 E. Wysokość 2911 metrów, ostatni wybuch zarejestrowany w 1987 roku.

14. Wulkan Awaczyńska Sopka w Rosji na Kamczatce, o współrzędnych 53,2 N i 158,8 E. Wysokość wulkanu: 2741 metrów, jego ostatni wybuch w roku 1991.

15. Wulkan Asama-Yama w Japonii na wyspie Honsiu, o współrzędnych 36,4 N i 138,5 E. Wysokość 2550 metrów, ostatni wybuch w roku 1990.

16. Wulkan Yake-dake w Japonii na Honsiu, o współrzędnych 36,2 N i 137,6 E. Wysokość 2455 metrów, ostatnia erupcja w roku 1963.

17. Wulkan Mayon na Filipinach, o współrzędnych 13,3 N i 123,7 E. Wysokość 2460 metrów, ostatni wybuch w roku 1993.

18. Wulkan Bromo w Indonezji na Jawie o wysokości 2329 metrów.

19. Mutnowska Sopka w Rosji na Kamczatce, o współrzędnych 52,4 N i 158,2 E. Wysokość 2322 metrów, ostatni wybuch w roku 1960.

20. Wulkan Guntur w Indonezji na Jawie o wysokości 2249 metrów.

21. Wulkan Chokai w Japonii na Honsiu o wysokości 2230 metrów.

22. Wulkan Zao w Japonii na Honsiu o wysokości 1841 metrów.

23. Wulkan Tiatia w Rosji na Wyspach Kurylskich, o współrzędnych 44,4 N i 146,3 E. Wysokość stożka: 1819 metrów, ostatnia erupcja w roku 1982.

24. Wulkan Kelt w Indonezji na Jawie o współrzędnych 7,9 S i 112,3 E. Wysokość 1731 metrów, ostatni wybuch w 1990 roku.

25. Wulkan Gamalama w Indonezji, o współrzędnych 0,8 N i 127,3 E. Wysokość 1715 metrów, ostatni wybuch w roku 1993.

26. Wulkan Kirishima w Japonii na Kiusiu o współrzędnych 31,9 N i 130,9 E. Wysokość 1700 metrów, ostatnia erupcja w roku 1992.

27. Wulkan Lamongan w Indonezji o wysokości 1651 metrów.

28. Wulkan Iwaki w Japonii na Honsiu o wysokości 1625 metrów.

29. Wulkan Aso- san w Japonii na Kiusiu, o współrzędnych 32,8 N i 131,1 E. Wysokość 1592 metry, ostatni wybuch w 1993 roku.

30. Wulkan Karymska Sopka w Rosji na Kamczatce, o współrzędnych 54,1 N i 159,4 E. Wysokość 1485 metrów, ostatnia erupcja w 1982 roku.

31.Wulkan Sakura-jima w Japonii na Kiusiu, o współrzędnych 31,6 N i 130,7 E. Wysokość 117 metrów, ostatnia erupcja w 2000 roku.

32. Wulkan Taruma w Japonii na Hokkaido o wysokości 1024 metrów.

33. Wulkan Krakatau w Indonezji, zniszczony podczas ostatniego wybuchu w 1883 roku

34. Wulkan Taal na Filipinach o wysokości 400 metrów. Ostatni wybuch w 1977 roku.

WULKANY EUROPY

1. Wulkan Etna we Włoszech na Sycylii, o współrzędnych 37,7 N i 15,0 E. Wysokość 3350 metrów, ostatni wybuch w 2001 roku.

2. Wulkan Grimsvotn na Islandii, o wysokości 1719 metrów, ostatnia erupcja w 1941 roku.

3. Wulkan Kasja na Islandii o współrzędnych 65,0 N i 16,7 W. Wysokość 1510 metrów, ostatni wybuch w 1875 roku.

4. Wulkan Hekla na Islandii, o współrzędnych 63,9 N i 19,7 W. Wysokość 1491 metrów, ostatni wybuch w 1991 roku.

5. Wulkan Katla na Islandii o współrzędnych 63,6 N i 19,1 W. Wysokość 800 metrów, ostatnia erupcja w 19 55 roku.

6. Wulkan Wezuwiusz we Włoszech, o współrzędnych 40,8 N i 14,4 E. Wysokość 1281 metrów.

7. Wulkan Stromboli we Włoszech o współrzędnych 38,8 N i 15,2 E. Wysokość 900 metrów.

8. Wulkan Vulcano we Włoszech o współrzędnych 38,4 N i 15,0 E. Wysokość 500 metrów.

9 Wulkan Santoryn w Grecji, o współrzędnych 36,4 N i 25,4 E. Wysokość 546 metrów, ostatnia erupcja w 1950 roku.

ERUPCJA NA WYSPIE KRAKATAU

Z początkiem roku 1883 Indonezyjska wyspa Krakatau pochodzenia wulkanicznego była spokojną wysepką leżącą między Sumatrą i Jawą na obszarze Cieśniny Sundajskiej. Ostatni wybuch wulkanu miał miejsce dawno temu, bo w 1680 i uważano go za nieczynny, dlatego nikt nie spodziewał się nadchodzącej katastrofy. W dniu 20 V 1883 r., wulkan nagle ożywił się, a przez krater wydobywały się kłęby gorących popiołów wulkanicznych. Takie wybuchy jak ten z 20.V.1883 r. nie trwały długo, i nie były zbyt gwałtowne. Powtarzały się wielokrotnie w ciągu początku pory letniej, i nie dawały powodu do niepokoju. Ludność nadal żyła w spokojnie, w nieświadomości nadchodzącego kataklizmu.

W dniu 26.VIII.1883 r. w okolicach godzin południowych, nad wyspą przetoczył się olbrzymi wybuch. W niecałą godzinę wyspa została spowita przez chmurę czarnych popiołów, a jej grubość dochodziła do 27 km. Mieszkańcy w popłochu uciekali w morze. Rankiem drugiego dnia przez wyspę przebiegł kataklizm, przez który została rozerwana w strzępy. Aż 75% powierzchni Krakatau przestało istnieć. Prawie 20 km3 skał zostało zamienionych w proch, wyrzucony na wysokość 55 km. W niedługim czasie po wybuchu, nad miejscem katastrofy zaległa zupełna ciemność, której zasięg miał aż 280 km. Mieszkańcy północnej Jawy przez chwilę zostali ogłuszeni hukiem wybuchu, a trzeba wspomnieć, że obszar ich zamieszkiwania jest oddalony od miejsca wybuchu o 160 km. Wyspa Krakatau zamieniła się w krótkiej chwili w krater głęboki na 275 m i o średnicy 6 km. Podczas jego wypełniania się wodą, powstałą olbrzymia, 40-metrowa fala poruszająca się z szybkością 1100 km/godz., tzn., prawie z szybkością dźwięku. Ogrom wody zniszczył leżące nieopodal wyspy i dotarł do Hawajów oraz południowej części Kalifornii. Pojedyncze drgania odczuwano jeszcze do II. 1884 r.

W wyniku tego kataklizmu, na wodach morskich wokół Jawy i Sumatry powstały wielkie obszary pumeksu, utrudniające żeglugę przez dłuższy czas. Pyły wulkaniczne były obecne w atmosferze ziemskiej przez okres całego roku, co było widoczne podczas obserwacji Słońca w postaci poświaty, oraz dawało niesamowite efekty podczas zachodów słonecznych. Czasami Słońce i Księżyc przybierały niebieski lub zielony kolor, a średnia temperatura powietrza spadła poniżej normy.

W 1927 w grudniu, w miejscu gdzie 44 lata temu stał wulkan, ruchy tektoniczne przyczyniły się do powstania nowej wyspy, niewiele ponad powierzchnią wody morskiej. Po 25 latach potężny wybuch spowodował wypiętrzenie się tego lądu, przez co utworzył się nowy wulkan o nazwie Anak Krakatau.

JEZIORA ŚMIERCI

Są to jeziora leżące w kraterach powstałych wskutek aktywności wulkanów wzdłuż tzw. Linii Kamerunu. Jest to część uskoku o długości około 700 km, utworzonego przez wyspy poch. wulkanicznego. Linia ta zakończona jest wyspą Pagalu na wodach południowego Atlantyku. Wśród tych wysp, jedynym wciąż czynnym jest wulkan o nazwie Mount Cameron, którego ostatni wybuch miał miejsce w roku 1982. Jeziora powstały w głównych kanałach magmowych dawnych wygasłych już wulkanów. Kanały te uległy zablokowaniu i wypełnieniu wodą. Wskutek trwającej sukcesji niektóre z nich prawdopodobnie przekształcą się w łąki i bagna, i ulegną zanikowi. Bogata w minerały gleba tych terenów przyciągnęła ludność plemion Bantu Bantu grupa ludów afrykańskich zamieszkująca południową, środkową i wschodnią Afrykę, której liczebność ocenia się na około 150 mln osób. Jest to grupa bardzo zróżnicowana etnicznie, religijnie... Czytaj dalej Słownik geograficzny i Fulani, trudniących się hodowlą bydła i rolnictwem. Plemiona Bantu żywią ogromny szacunek do tych jezior, mający czasami charakter religijny. Historia każdego z jezior przekazywana jest przez pokolenia i ostrzega przed trudnym do przewidzenia śmiertelnym niebezpieczeństwie.

Dnia 21.VIII w 1986 roku w okolicach jeziora Nyos, oraz w odległości 120 km w kierunku północnym od Jez. Monsun znad tafli jeziora unosiła się chmura gazowa mająca grubość 50 m i spłynęła na odległość 16 km w dół po zboczu. Proces ten został poprzedzony przez głośny hałas przypominający odgłos lecącego nad ziemią samolotu. Gazowa chmura spowodowała wówczas śmierć około 1200 ludzi. Z wiosek leżących nieopodal liczba zmarłych wyniosła 500 osób. Udusiło się około 3 tysięcy szt. bydła. Śmiercionośna chmura okazała się być chmurą CO2, którego wydobycie się na powierzchnię mogły spowodować niewielkie drgania ziemi. Wskutek tych drgań muł zalegający w jeziorze opadł na dno, a wody głębinowe wymieszały się z wodami powierzchniowymi. Niższe ciśnienie w powierzchniowych partiach jeziora pozwoliło na wydostanie się dwutlenku węgla nad powierzchnię wody i przyjął postać trującego obłoku. Jego wyższy od powietrza ciężar właściwy ułatwił mu opadnięcie w dół po zboczu, i spowodowanie śmierci wielu ludzi i zwierząt.

LAWINY ŚNIEGU

Średnia prędkość spadania lawin śnieżno-lodowych to ok. 160 km/h. Lawiny pyłowe mogą osiągać o wiele wyższą prędkość - nawet do 300 km/h. Lawiny mogą porywać duże drzewa, zgniatać i niszczyć budynki, a także wielkie konstrukcje z betonu. Najczęstszy kąt nachylenia po którym schodzą lawiny zawiera się pomiędzy 30 a 40 stopni. Początek takiej lawiny znajduje się zwykle ponad górną granicą lasu, jednak po nabraniu prędkości lawinie nie są w stanie oprzeć się nawet największe drzewa. W porze późnej jesieni i wczesnej wiosny często obserwuje się schodzenie lawin pyłowych utworzonych przez suchy śnieg. Efekt ciśnieniowy i ssący jaki wytwarzają jest porównywalny z niszczycielską siłą huraganów. Takie lawiny wyrywają drzewa, burzą domy, a zahamować je może jedynie przeciwległy stok po zejściu na dno doliny, na którym ślady takiego żywiołu widoczne są niekiedy na wysokości do kilkuset m. W okresie późnej zimy i wiosny schodzące lawiny tworzy mokry śnieg. Ich prędkość jest o wiele wolniejsza, jednak ich niszczycielska siła jest równie wielka, potęgowana przez masę.

INNE RODZAJE LAWIN

Poza lawinami śnieżnymi lub śnieżno - lodowymi znane są jeszcze lawiny z głazów i kamieni. Powstają najczęściej wskutek osunięcia się kamienistych zboczy. Najbardziej prawdopodobne zejście lawiny kamiennej istnieje wówczas, kiedy duże ilości głazów i kamieni zalegają na zboczu o skalistym i twardym podłożu o niewielkiej przyczepności. Wystarczy nieznaczne poruszenie się jednego kamienia, aby została wywołana groźna lawina.

Bardziej groźne od lawin kamienistych są lawiny z błota. Powstają wskutek ulewnych deszczy, lub też po pęknięciu ściany krateru wulkanu wypełnionego przez wodę. Lawina błotna jest niemożliwa do zatrzymania. Jej prędkość przemieszczania się jest bardzo duża. Pokłady błotne mogą dochodzić nawet do grubości kilku m. Takie lawiny bardzo często obserwowane są w Wenezueli.

AKTYWNOŚĆ GEJZERÓW

Gejzery to gorące źródła, które w jednakowych odstępach czasowych wyrzucają fontanny wody i parę wodną podgrzewaną przez ciepło pochodzące od wulkanu. Najwięcej gejzerów występuje na Islandii. Jest to spowodowane położeniem wyspy - Grzbiet Śródatlantycki, w którym następuje oddalanie się od siebie dwóch płyt tektonicznych. Tam, gdzie występuje miejsce rozdzielania się obydwu fragmentów skorupy ziemskiej, jest ona cieńsza i mniej oporna na wznoszącą się do góry magmę. Gorąca magma unosząc się do góry natrafia na skały, które roztapia własną bardzo wysoką temperaturą. Tworzą się komory skalne, które umożliwiają jej wypływanie na boki. W czasie wznoszenie się magmy w coraz wyższe partie, nagrzane od niej skały ogrzewają stykającą się z nimi wodę. Dalsze losy takiej wody mogą być różne.

Jeśli woda nie ma utrudnionego wypływu ku powierzchni, może powstać kipiący zamulony stawek lub po prostu gorące źródła. W przypadku uwięzienia wody przez skałę, zatrzymana zostaje także możliwość uwalniania się pary wodnej. Nagromadzenie się pary wodnej powoduje wzrost ciśnienia, oraz podniesienie temperatury wrzenia. Woda ulega przegrzaniu. Jeśli przegrzana woda jest zamknięta pod ziemią, ciśnienie powoduje otwarcie się parowej puszki i wypchnięcie wody ponad powierzchnię ziemi. Jest to sposób powstawania gejzeru.

Gorąca woda znajdująca się pod wpływem wysokiego ciśnienia, ma bardzo dobre właściwości rozpuszczające. Dzięki temu ulega wzbogaceniu o składniki mineralne, i tak wysoko zmineralizowana wypływa na powierzchnię. Po ochłodzeniu, zawarte w niej składniki mineralne ulegają osadzeniu.

Skład mineralny wody zależy od podłoża z którym miała styczność. Zdarza się, że wydostające się na powierzchnię wraz z wodą minerały mają własności radioaktywne, i od nich, właściwości te może przejąć woda lub muł. Stąd biorą się własności terapeutyczne źródeł termalnych. Własności terapeutyczne mogą być także powodowane samym ciepłem wody lub innymi właściwościami minerałów. Ciepło źródeł termalnych może być pomocne w leczeniu niektórych schorzeń, np. artretyzmu.

Niekiedy nad obszarami występowania gorących źródeł powstają wykorzystujące energię geotermiczną i własności lecznicze wód uzdrowiska.

Czasami w wyniku rozpuszczania skał przez gorącą wodę i mieszania się poszczególnych minerałów powstają toksyczne opary. Gorące źródła słynące z tych właściwości występują w Turcji, w Pamukkale, gdzie część uzdrowiska jest zamknięta ze względu na toksyczne opary, które unoszą się nad powierzchnią wody.

Ciepło gorących źródeł wykorzystywane jest także przez zwierzęta. Na północy Japonii żyją makaki, które zanurzają się w ciepłej wodzie, gdy temperatura powietrza spadnie poniżej zera lub gdy wokół szaleje burza śnieżna.

PRĄDY OCEANÓW

Prądy morskie powstają i przemieszczają się wskutek różnic temperatury oraz gęstości wody, na które z kolei mają wpływ wiejące wiatry i ruch obrotowy ziemi. Kierunek przepływu zimnej wody odbywa się od biegunów do głębin oceanicznych, natomiast ciepłą wodę przepychają po powierzchni wody ruchy wiatrów. Wskutek wymiany ciepła między wodą oceanów a powietrzem atmosferycznym kształtuje się klimat pod różnymi szerokościami geograficznymi na świecie.

Prąd oceaniczny można porównać z gigantyczną rzeką płynącą na powierzchni lub pod powierzchnią oceanu. Od pozostałej masy wody, prąd morski odróżnia się temperaturą. W związku z tym prądy dzielą się na ciepłe i zimne. Porównując wielkość prądów morskich z największymi rzekami świata, Amazonka Amazonka geogr. rzeka w Ameryce Południowej, mit. członkini kobiecej społeczności wojowniczek znad Morza Czarnego, kobieta jeżdżąca konno, specjalny damski strój do konnej jazdy, złożony z kurtki o męskim... Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych może być uznana jedynie za niewielki strumień. Przepływ największych prądów morskich to 3-5 milionów litrów wody w ciągu 1 sekundy. Prądy te łączą się ze sobą i tworzą coś w rodzaju zamkniętych obiegów wody, niezmiennie płynących ciągle w jednym kierunku i kształtujących klimat całego świata. Wyjątkiem od reguły niezmienności prądów morskich jest El Nińo. Dla mieszkańców wybrzeży gdzie dociera jest zjawiskiem bardzo niepożądanym do tego stopnia, że nazywany jest plagą.

Każdego roku w miesiącu grudniu na południowym Pacyfiku pojawia się ciepły prąd płynący w stronę wybrzeży Ekwadoru i północy Peru. Pod tym ciepłym prądem przepływa w głębinach oceanu w kierunku północnym Prąd Peruwiański będący prądem chłodnym. Napływający prąd ciepły został nazwany przez rybaków El Nińo, co z hiszpańskiego znaczy chłopczyk, dzieciątko.

W momencie pojawienia się El Nińo ciepłe wody powierzchniowe Pacyfiku odpływają w kierunku wschodnim. W związku z tym zmienia się kierunek wiatrów wschodnich równikowych, na kierunek zachodni. Wiatry te wiejące teraz z zachodu potęgują przepływ w kierunku wschodnim. Sprzyja to nagromadzaniu się ciepłych wód u brzegów Ameryki Pd, a także powstrzymaniu wznoszenia się wód z głębin oceanu. Prowadzi to do obniżenia się zawartości substancji odżywczych w wodach oceanu, co dla rybaków oznacza katastrofę. Gdy El Nińo wystąpił w 1972 roku, doprowadził prawie do upadku przemysłu rybnego, natomiast w roku 1982 i 83 pojawienie się El Nińo doprowadziło do obniżenia się połowów o 50%.

Tego rodzaju zmiany w rozkładach ciśnień i wiatrów wpływają w bardzo znaczny sposób na kształtowanie się pogody nad wodami całego Pacyfiku. Zwykle występowanie wysokiego ciśnienia nad wodami środkowego Pacyfiku oraz nad brzegami Ameryki Pd wywołuje powstanie suchej pogody, natomiast występowanie niskiego ciśnienia sprowadza chmury deszczowe nad zachodnim Pacyfikiem. Nadejście El Nińo powoduje odwrócenie się tego układu. Zmienia się także działalność huraganów tropikalnych. W okresie 1982 do 1983, przez Tahiti i okoliczne wyspy, gdzie zwykle cyklony nie występują, przetoczyło się aż cześć niszczycielskich cyklonów. Wskutek tego, domostwa straciło aż 25000 mieszkańców. W tym samym czasie, Australię nawiedziły olbrzymie susze, które doprowadziły do pożarów buszu i wystąpienia burz pyłowych, a obszar Indonezji dotknęła klęska głodu. Jednocześnie ogromne opady nad wodami wschodniego i środkowego Pacyfiku wywołały katastrofy powodziowe i osunięcia mułu na terenach wyżyn andyjskich w Ekwadorze, Boliwii i Peru. Podczas występowania El Nińo cyrkulacja atmosfery na świecie znajduje się pod wpływem zasilania atmosfery przez dodatkowe ciepło i wilgoć płynące z cieplejszych niż zwykle wód oceanu. W 1983 roku nastąpiło przesunięcie zimowych sztormów występujących zwykle nad brzegami Ameryki Pn, w kierunku południowym co spowodowało wystąpienie burz i deszczy w Kalifornii. Nad Florydą i Kubą także utrzymywała się deszczowa i wietrzna aura. Prawdopodobnie susza która objęła środkowo-zachodnie obszary Ameryki PN w 1988 r., też była spowodowana przez El Nińo. Prąd ten wpłynął na przesunięcie chmur deszczowych z tego rejonu na dalekie odległości. Wzrost temperatury wód oraz różnice ciśnień odczuwa się także w strefie równikowej O. Atlantyckiego i O. Indyjskiego. Tak więc oddziaływanie El Nińo ma zasięg światowy. Katastrofalna burza nad południową Afryką w 1982 r., a także susza w Etiopii w l. 70-tych i 80-tych XX w. są również konsekwencją El Nińo.