Dodaj do listy

ZANIECZYSZCZENIA LITOSFERY

1. Co to jest litosfera?

Litosfera (sklerosfera) to zewnętrzna, sztywna powłoka Ziemi obejmująca skorupę ziemską i górną część płaszcza ziemskiego o grubości, w zależności od miejsca na Ziemi, zmieniającej się od 60 km (obszary oceaniczne – litosfera Litosfera zewnętrzna powłoka Ziemi. Obejmuje skorupę ziemską i górną część płaszcza Ziemi. Jej miąższość (grubość) waha się od 60 km pod oceanami, do 100-120 km na obszarach bloków kontynentalnych.... Czytaj dalej Słownik biologiczny oceaniczna) do 100-120 km (obszary bloków kontynentalnych – litosfera kontynentalna). Jej warstwą powierzchniową jest gleba. W przeważającej części litosfera jest zbudowana z występujących w stałym stanie skupienia skał (poza utworami wulkanicznymi i miejscowymi ogniskami magmowymi), dzięki czemu jest sztywna, wytrzymała i mało podatna na odkształcenia (pęka pod wpływem nacisku).

2. Czynniki zanieczyszczenia i zagrożenia

Litosferze zagrażają następujące czynniki:

1. naturalne – działające bez ingerencji człowieka:

  •   erozja, pożary, susza, trzęsienia ziemi,

2. antropogeniczne – spowodowane przez człowieka:

  •   zatrucia metalami ciężkimi i substancjami toksycznymi pochodzącymi z nawozów, 
  •   zatrucia środkami ochrony roślin, 
  •   eksploatacja kopalń,
  •   zabudowa miejska,
  •   składowanie odpadów.

Głównymi zagrożeniami gleb są:

  •   Monokultury, prowadzące do jej zaburzenia,
  •   Wycinanie lasów i pożary roślinności (ułatwianie erozji),
  •   Osuszanie podmokłych terenów i regulacja rzek (obniżanie poziomu rzek gruntowych),
  •   Intensywne nawożenie,
  •   Ścieki i różnego rodzaju odpady Odpady zużyte przedmioty i substancje stałe oraz nie będące ściekami substancje ciekłe, powstałe w wyniku działalności gospodarczej lub bytowania człowieka już nie przydatne do dalszego wykorzystania (eksploatacji).... Czytaj dalej Słownik geograficzny niewłaściwie składowane,
  •   Intensywny wypas bydła (erozja),
  •   Stosowanie chemicznych środków owadobójczych, chwastobójczych i grzybobójczych,
  •   Zajmowanie obszarów rolniczych pod budownictwo przemysłowe i mieszkalne.

Oprócz wyżej wymienionych zagrożeń do gleby przedostają się także zanieczyszczenia występujące w wodzie deszczowej oraz w rzekach lub jeziorach. Dodatkowym problemem jest długi okres (w przeciwieństwie do powietrza czy wody) w jakim te zanieczyszczenia w glebie zalegają.

Nadmierne stosowanie nawozów, niezbędnych dla prawidłowego rozwoju roślin a zawierających takie pierwiastki jak azot (N), fosfor (P) czy potas (K) jest dla gleby bardzo niebezpieczne. Równie szkodliwe jest zbyt intensywne stosowanie środków ochrony roślin i innych toksycznych substancji. W wyniku przedostawania się do gleby kwaśnych opadów z atmosfery oraz zakwaszonych wód śródlądowych (zakwaszanie gleb) podnosi się w niej poziom trujących metali (głównie aluminium) oraz następuje wymycie składników niezbędnych dla życia roślin. Degradacja gleb prowadzi do zmniejszenia ich urodzajności i zatrucia żywności (metale ciężkie) z powodu akumulowania się ich w rosnących na nich roślinach. Spożywanie takich roślin jest szkodliwe zarówno dla zwierząt (zwiększona zawartość kadmu w wątrobie i nerkach wielu zwierząt leśnych) jak i dla człowieka. Z tego powodu nie należy uprawiać roślin przeznaczonych do spożycia w pobliżu ruchliwych dróg, czy też zakładów przemysłowych (a szczególnie hut miedzi, cynku i ołowiu).

Innym szkodliwym czynnikiem powodującym zanieczyszczenie gleb jest nadmierne nawożenie mineralne naruszające równowagę jej naturalnych składników. Prowadzi ono do zasolenia, zakwaszenia i zwiększenia zawartości związków azotu i fosforu. Zbyt intensywna uprawa może w niektórych przypadkach prowadzić także do tzw. zmęczenia gleby, objawiającego się obniżeniem ilości i jakości plonów a spowodowanego ograniczeniem przyswajania przez rośliny substancji pokarmowych oraz zwiększeniem ich podatności na choroby.

Objawy degradacji gleb:

  •   intensywne zakwaszanie
  •   niedobór składników pokarmowych dla roślin i zaburzenie miedzy nimi równowagi jonowej
  •   zbyt wysokie stężenie soli w roztworach
  •   akumulacja i nadmienia mineralizacja Mineralizacja Proces rozkładu substancji organicznych na związki proste przeprowadzany przez reducentów. Zapewnia obieg materii w przyrodzie. Proces wysycania tkanek solami wapniowymi. Przykładem może być inkrustacja... Czytaj dalej Słownik biologiczny substancji fitotoksycznych
  •   ciągły lub czasowy niedobór tlenu i wody
  •   pogarszanie się struktury i porowatości gleby
  •   niszczenie poziomu próchniczego przez erozję wodną i wietrzną
  •   spełzywanie mas ziemnych a także obrywy i osuwiska
  •   zamulanie, zasypywanie i geotechniczne niszczenie gleb
  •   podtapianie, zatapianie i osiadanie gruntów w rejonach rolniczych

Jednym z podstawowych czynników powodujących degradację gleby jest erozja Erozja żłobienie, wytwarzanie wklęsłych form terenu na powierzchni ziemi przez czynniki zewnętrzne, takie jak woda płynąca, lodowiec, wiatr.
Czytaj dalej Słownik geograficzny
czyli proces niszczenia powierzchni skorupy ziemskiej przez wodę (erozja wodna), wiatr Wiatr postępowy, strumieniowy ruch powietrza w troposferze wywołany różnicą ciśnienia atmosferycznego. Wiatr zawsze wieje od wyżu do niżu. Na poruszające się powietrze ma również wpływ siła Coriolisa. Powoduje... Czytaj dalej Słownik geograficzny (erozja wietrzna) i w mniejszym stopniu przez lodowce. Prowadzi ona do obniżenia zawartości substancji pokarmowych i materii organicznej w glebach oraz do pogorszenia ich struktury. Czynnikami ułatwiającymi erozję są m.in. wycinanie lasów, zwiększanie terenów pól uprawnych, nadmierne wypasanie bydła czy niewłaściwie prowadzona orka.

Przedstawione powyżej zagrożenia na jakie narażona jest gleba Gleba najbardziej zewnętrzna, zwietrzała część litosfery składająca się z luźnych cząstek organicznych i mineralnych, powietrza oraz wilgoci. Pod wpływem żyjących w niej i na niej organizmów w... Czytaj dalej Słownik biologiczny mogą prowadzić do utraty środowiska życia i zagłady wielu gatunków roślin i zwierząt oraz zakłócenia równowagi biologicznej licznych ekosystemów.

W ekosystemie leśnym najbardziej wyraźnym sygnałem zachodzenia niekorzystnych zmian jest stan drzew. Ściółka lasów iglastych – mniej odpornych na kwaśne deszcze, rosnących na kwaśnych glebach o małych możliwościach ich zobojętniania, rozkłada się powoli a ilość substancji odżywczych występujących w glebie jest niewysoka. Przenikające do zakwaszonej wody w glebie pierwiastki metali ciężkich zabijają wiele glebowych organizmów (grzyby żyjące w symbiozie z korzeniami drzew).

Najbardziej wrażliwym drzewem jest jodła. Chore świerki zmieniają kolor igieł na żółte i brązowe a następnie obserwowane jest wypełnianie pędów zastępczych. W dalszej kolejności obumierają korzenie i zmniejsza się odporność pnia na złamanie. Przebarwienie igieł i przerzedzenie korony występuje także u sosen. Dużych uszkodzeń doznają też buki (utrata liści, pęknięcia i guzy na korze, zmiana rozmieszczenia gałęzi). Kwaśność gleb zakłóca pobieranie wody przez rośliny powodując obumieranie lub osłabianie drzew (podatność na szkodniki Szkodniki organizmy mające niekorzystny wpływ na organizm i życie człowieka, będące dla niego szkodliwe lub uciążliwe, mogące niszczyć wytwory jego gospodarki. Szkodnikami są zarówno rośliny - chwasty,... Czytaj dalej Słownik biologiczny i zmiany klimatu). Przykładem mogą tu być lasy sudeckie, w których silne zanieczyszczenie powietrza, zakwaszenie gleb, skażenie wód podziemnych fluorem, siarkowodorem i związkami azotowymi doprowadziło do klęski ekologicznej.

3. Zapobieganie

Ochrona gleb wymaga:

  •   Prawidłowych zabiegów rolniczych (zabiegi uprawowe),
  •   Stosowania odpowiednich płodozmianów,
  •   Właściwego rozmieszczenie użytków rolnych i leśnych
  •   Wapnowania gleb zakwaszonych,
  •   Przeciwdziałania erozji,
  •   Rekultywacji (odnowy) terenów zdewastowanych,
  •   Wykorzystania mineralnych surowców odpadowych pojawiających się przy wydobyciu węgla, żelaza, miedzi, cynku i ołowiu,
  •   Zagospodarowania odpadów komunalnych przez ich utylizację i kompostowanie oraz oczyszczanie ścieków,
  •   Racjonalnego użytkowania gleb i ich ochrony przed zanieczyszczeniami.

SKUTKI  ZANIECZYSZCZANIA  GLEB

zakwaszenie

Zmienia fizykochemiczne właściwości gleb oraz narusza funkcjonalne i strukturalne właściwości życia biologicznego. Sprzyja powstawaniu i uruchamianiu składników fitotoksycznych (np. wodorotlenek glinu rozkłada się w kwaśnym środowisku z wydzieleniem wolnych jonów, łatwo przyswajalnych przez rośliny, zatrucia jonami Fe i Mn). Zatrucie glinem prowadzi do uszkodzenia systemu korzeniowego i zahamowania wzrostu rośliny. Straty wapnia i magnezu, także obniżające pH gleby, powodują zmniejszanie w roślinach ilości chlorofilu co prowadzi do żółknięcia liści i pędów a nawet obumierania roślin. Brak magnezu obniża odporność drzew leśnych na działanie szkodników i pasożytów.

pestycydy

Szeroko stosowane w Polsce (na obszarze nawet 8 mln ha gruntów rolnych).

Prowadzą do obniżenia wydajności procesów biochemicznych (nitryfikacja i wiązanie azotu atmosferycznego) oraz zmęczenia gleb.

metale ciężkie

Chociaż objawy chorobowe jakie powodują one u roślin są rzadkie, to ich niekorzystny wpływ ma jednak istotne znaczenie. Metale ciężkie blokują układy enzymatyczne powodując zmiany fizjologiczne (blokowanie reduktazy Reduktazy grupa enzymów z klasy oksydoreduktaz, których grupę prostetyczną stanowi układ flawinowy. Biorą udział w reakcjach utleniania i redukcji. R. są typowymi składnikami układów transportujących elektrony;... Czytaj dalej Słownik biologiczny azotanowej prowadzące do gromadzenia się azotanów w roślinach – niekorzystny wpływ na zwierzęta i ludzi – przedostawanie się wraz z pożywieniem) a u roślin uszkadzają system korzeniowy. Najbardziej szkodliwe są magnez, ołów i kadm, kumulujący się w nerkach i w wątrobie. Metale ciężkie oprócz przewodu pokarmowego są wchłaniane także przez układ oddechowy