Dowiedz się więcej na ten temat!
Zapraszamy do serwisu opracowania.pl

okładka Słownik pisarzy

Słownik pisarzy

Słownik pisarzy to pierwsza tego typu pozycja na rynku napisana z myślą o uczniach. Jest to zbiór ponad 400 biogramów pisarzy polskich i światowych, ze szczególnym uwzględnieniem autorów lektur, noblistów w dziedzinie literatury, autorów, których nazwiska powinien znać człowiek wykształcony. Każde hasło zawiera daty urodzin i śmierci pisarza, pseudonimy, fakty z życia oraz omówienie charakteru twórczości z wyszczególnieniem najważniejszych dzieł.

ORZESZKOWA ELIZA (1841-1910) Dodaj do listy

jedna z najwybitniejszych powieściopisarek polskich. Zajmowała się powieściopisarstwem, nowelistyką, publicystką, była też krytykiem literackim.

Urodziła się w Milkowszczyźnie pod Grodnem, na północ od rzeki Niemen. W rodzinnym dworze oraz w Grodnie spędziła większą część swego niespokojnego, pełnego dramatycznych zwrotów życia. W ciągu 69 lat życia tylko 10 spędziła poza okolicami Niemna (5 lat w Warszawie, 5 lat w Ludwinowie).

Pochodziła z zamożnej rodziny ziemiańskiej, sytuowanej w wyższych sferach polskiego ziemiaństwa na Litwie. Wcześnie, bo w wieku trzech lat osierocona przez ojca, byłego oficera napoleońskiego Benedykta Pawłowskiego, wychowywana była przez matkę, Franciszkę z Kamieńskich. Kilka lat po śmierci męża wyszła ona ponownie za mąż za Konstantego Widackiego, ziemianina, który wziął na swoje barki ciężar współodpowiedzialności za wychowanie kilkuletniego dziecka. Pierwsze kontakty z literaturą przyszłej czołowej pisarki polskiego pozytywizmu polegały na korzystaniu z przepastnych, bo liczących kilka tysięcy tomów, zasobów biblioteki zmarłego ojca.

W latach 1852-57 Eliza Pawłowska uczyła się na pensji sióstr sakramentek w Warszawie, gdzie zaprzyjaźniła się z Marią Wasiłowską, znaną później pod nazwiskiem męża nowelistką, powieściopisarką i poetką Marią Konopnicką. Edukacja w tej przyklasztornej pensji polegała, jak wskazują złośliwi, przede wszystkim na nauce języka francuskiego i gry na fortepianie, na doskonaleniu się w sztuce wyszywania oraz w salonowej konwersacji, niezbędnej panienkom z dobrych domów. Orzeszkowa jednak zdobywała wiedzę nader chętnie - u sakramentek nauczyła się też niemieckiego, w dalszym ciągu poznawała literaturę polską, doskonaliła się również w sztuce pisarskiej.

Dla kobiety żyjącej w połowie XIX wieku droga na studia była zamknięta. Przywilej dalszego zdobywania wiedzy zarezerwowany był dla mężczyzn, przeznaczeniem kobiety było poświęcenie się domowi. Nic więc dziwnego, że niedługo po powrocie z pensji nastąpił kolejny dramatyczny zwrot w życiu młodziutkiej dziewczyny. W roku 1858 siedemnastoletnia wówczas Eliza Pawłowska została wydana za mąż za dwukrotnie od siebie starszego (w dniu ślubu pan młody miał 35 lat) Piotra Orzeszkę - bogatego właściciela znajdującego się na Polesiu majątku. Małżeństwo to już od początku okazało się nieudane, po niewielu latach zakończyło się rozwodem. Tymczasem jednak Eliza Orzeszkowa, po ślubie, który odbył się 21 stycznia 1858 r. w kościele bernardyńskim w Grodnie, przeprowadziła się do majątku męża, do położonego na wschód od Brześcia dworu w Ludwinowie na Polesiu, w rejonie bagien Prypeci (dzisiejsza Białoruś). Lata 1858-62 to okres literackiej i społecznej edukacji przyszłej autorki Nad Niemnem. Orzeszkowa, nie mogąc znaleźć z mężem wspólnego języka, rozczytywała się w książkach Voltaire'a, Diderota czy Rousseau, założyła też w dworze szkółkę dla chłopskich dzieci. Coraz częściej myślała również o rozwodzie, a przynajmniej separacji z mężem, któremu nie bardzo odpowiadały filantropijne zapędy młodziutkiej żony. Jednak w styczniu 1863 r. nastąpił wstrząs: wybuchło powstanie, gwałtowny zryw narodowowyzwoleńczy.

O ile do chwili wybuchu powstania styczniowego Orzeszkowa zajmowała się głównie czytaniem książek i pracą oświatową wśród ludu, o tyle teraz czynnie zaangażowała się w działania wojenne. Pisarka wzięła udział w służbach pomocniczych powstania, wykonując szereg niebezpiecznych misji kurierskich. Latem 1863 r. ukrywała w swym domu, a później przewiozła do granicy Królestwa Polskiego Romualda Traugutta, który - po dostaniu się do Warszawy - stanął na czele powstania styczniowego jako jego ostatni dyktator.

Klęska powstania oznaczała represje, jakie ze strony zaborcy spadły na głowy Polaków zaangażowanych w działalność niepodległościową. Ludwinów skonfiskowano. W grudniu 1864 r. został aresztowany, a w 1865 zesłany w głąb Rosji Piotr Orzeszko. Jego żona nie była jednak świadkiem tej tragedii, bowiem w pierwszych miesiącach 1864 r. podjęła decyzję o rozstaniu się z mężem i powrocie do rodzimej Milkowszczyzny. Opuściła Polesie na zawsze. Pięć lat później, w roku 1869, Orzeszkowa uzyskała unieważnienie małżeństwa (amnestionowany w roku 1867 Piotr Orzeszko zmarł w Warszawie w roku 1874).

Okres tuż po upadku powstania styczniowego to także czas debiutu literackiego Elizy Orzeszkowej. Pierwszym utworem, jaki wydrukowano, była nowela zatytułowana Obrazek z lat głodowych. Druk miał miejsce w "Tygodniku Ilustrowanym" w 1866 r. Obrazek... nie był pierwszym opowiadaniem napisanym przez Orzeszkową, wiadomo bowiem, że część swych najwcześniejszych dzieł spaliła, nie wierząc w ich artystyczną wartość.

Przychylna reakcja krytyków i redakcji "Tygodnika Ilustrowanego" na literacki debiut zachęciły młodą pisarkę do zintensyfikowania działań. Orzeszkowa podjęła współpracę z kilkoma czasopismami, w których zaczęła udzielać się jako publicystka. W swoich artykułach zajmowała stanowisko przeciwstawne romantyzmowi, potępiała także literacką fantazję i metafizykę. Zadania literatury postrzegała bowiem inaczej niż czynili to romantycy - żądała od niej prawdopodobieństwa życiowego, realizacji ważnych idei i założeń programowych, a także walki ze złem społecznym. Powieści przyznawała czołowe miejsce wśród gatunków literackich. W swych artykułach, nowelach i powieściach poruszała problemy aktualne, nierzadko bulwersujące konserwatywną opinię publiczną: sprawy wychowania domowego i wykształcenia kobiety, miłości, małżeństwa i życia rodzinnego, przyczyny i trudności przeprowadzenia rozwodu, sytuację społeczną kobiety niezamężnej, sprawę pracy zawodowej kobiet, emancypację kobiet oraz los nieślubnego dziecka. Taki charakter miał jej głośny tekst publicystyczny zatytułowany Kilka słów o kobietach (1870), Za najważniejsze dzieła powstałe w pierwszym okresie twórczości uchodzą powieści, przeważnie o charakterze tendencyjnym: Marta (1873), Eli Makower (1875), Rodzina Brochwiczów (1876), Pompalińscy (1876).

Druga połowa lat sześćdziesiątych okazała się zabójcza dla ekonomicznej kondycji rodzinnego majątku pisarki w Milkowszczyźnie. Nie potrafiąc sprostać wyzwaniom nowych czasów ani dotkliwym kontrybucjom nakładanym przez carskich urzędników na właścicieli niewielkich majątków, Orzeszkowa zdecydowała się na sprzedanie ojcowizny. Udany debiut pisarski dawał jej pewne możliwości wyboru miejsca, do którego mogłaby się udać. Początkowo myślała o Warszawie, jednak ostatecznie zdecydowała się na Grodno. Przeniosła się tam na jesieni roku 1869.

Wiadomo, że w tym czasie życiem osobistym pisarki targały namiętności. Orzeszkowa wplątała się w związek z pochodzącym z Petersburga lekarzem, Zygmuntem Święcickim, ale ewentualne plany małżeńskie zniweczył przyjazny, by nie rzec służalczy, stosunek ukochanego do zaborcy. Ponieważ Święcicki nie zdecydował się porzucić posady w Mińsku dla niepewnej egzystencji w targanej przez zaborców ojczyźnie, Orzeszkowa opuściła człowieka, który tak bardzo ją zawiódł.

Mieszkając i pisząc swoje książki oraz artykuły w Grodnie, była jednocześnie Orzeszkowa współwłaścicielką wypożyczalni i księgarni wydawniczej w Wilnie (od 1879 r.). W roku 1880 ukazał się jej kolejny ważny tekst publicystyczny, Patriotyzm i kosmopolityzm. Lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte to okres wytężonej pracy pisarskiej. To właśnie w tym okresie ukazały się najsłynniejsze i najważniejsze powieści Orzeszkowej: Meir Ezofowicz (1878), Niziny (1884), Dziurdziowie (1885), Mirtala (1886), Zygmunt Ławicz i jego koledzy (1886), Nad Niemnem (1888) oraz Cham (1888). Pisarka z rzadka opuszczała Grodno, czasami tylko pozwalając sobie na krótki wyjazd do Warszawy lub za granicę, głównie dla podratowania zdrowia. Pierwszy z takich wyjazdów leczniczych (do Wiesbaden) miał miejsce w roku 1881. Wraz z sukcesami i rosnącym uznaniem czytelników przyszły represje ze strony carskich urzędników: w 1882 r. prowadzona przez Orzeszkową firma księgarska została zamknięta, a ona sama - uznana za osobę politycznie podejrzaną - skazana na trwające pięć lat internowanie w Grodnie (zakaz opuszczania miasta) oraz nadzór policyjny. W tym samym 1882 r. Orzeszkowa opublikowała kolejny głośny artykuł: O Żydach i kwestii żydowskiej, w roku 1886 zaś ukazało się jej głośne studium Ernest Renan.

Nie znamy zbyt wielu szczegółów z życia osobistego wielkiej pisarki. Orzeszkowa była osobą dyskretną, nie obnoszącą się ze swymi uczuciami. Już w latach 60. poznała Stanisława Nahorskiego, grodzieńskiego adwokata. Uczyniła go swym doradcą, powierzyła prowadzenie sprawy sprzedaży Milkowszczyzny, później stał się jej przyjacielem, wreszcie - po wielu latach - towarzyszem życia. Tymczasem jednak związek z Nahorskim przyczynił się do izolacji towarzyskiej pisarki, adwokat bowiem był człowiekiem żonatym. I choć jego rola jako męża sprowadzała się do opieki nad nieuleczalnie chorą żoną, to jednak ziemiańskie sfery stosunkowo niewielkiego Grodna (miasto liczyło ok. 20 tys. mieszkańców) nie mogły darować Orzeszkowej "niemoralnego prowadzenia się".

W grudniu 1893 r. Eliza Orzeszkowa po raz drugi wyjechała do kurortu Wiesbaden. Po powrocie do kraju, w roku 1894, pisarka zdecydowała się na poślubienie Stanisława Nahorskiego, legalizując tym samym prawie trzydziestoletni związek. Wspólnie, już jako "pełnoprawne" małżeństwo, przeżyli zaledwie trzy lata. Starszy o kilkanaście lat od Orzeszkowej Nahorski zmarł w grudniu 1896 r. Wielka pisarka po raz kolejny została sama. W roku 1899 ostatni, trzeci raz, Orzeszkowa pojechała do Wiesbaden. Przy okazji tej podróży zdecydowała się również na zwiedzenie Szwajcarii.

Ostatni okres twórczości to powieści Dwa bieguny (1893) oraz Ad astra (1904, napisana wspólnie z Tadeuszem Garbowskim), które nie osiągnęły sukcesu ani uznania ówczesnej krytyki literackiej. Powstały wtedy również zbiory nowel: Melancholicy (1896) czy Gloria victis (1910).

Eliza Orzeszkowa zmarła w Grodnie. Została pochowana na katolickim cmentarzu grodzieńskim.

Dwukrotnie wysuwano kandydaturę Orzeszkowej do literackiej Nagrody Nobla (w roku 1905 i 1909); w roku 1906 przyznano jej lwowską nagrodę im. F. Kochmana. Prowadziła szeroką korespondencję z licznymi pisarzami, uczonymi i działaczami, była autorką artykułów i tekstów publicystycznych, zabierała głos w wielu ważnych, aktualnych dla kraju sprawach.