Dodaj do listy

Nad Niemnem

Problematyka

Wydana w Warszawie w roku 1888 powieść Nad Niemnem jest najważniejszym dokonaniem literackim Elizy Orzeszkowej. Utwór pierwotnie miał nosić tytuł Mezalians, co sugerowało główny wątek utworu: miłość panny ze dworu i zagrodowego szlachcica oraz raczej średnie aspiracje ideowo-polityczne autorki. Jednak w miarę pisania książki okazało się, że dzieło, które powstaje, będzie o wiele poważniejsze w swej wymowie i w swym przesłaniu ideowym. Orzeszkowa ostatecznie znacznie wyszła poza historię miłości Jana i Justyny, udało jej się bowiem ukazać rozległy obraz społeczeństwa polskiego drugiej połowy XIX wieku, czasów po klęsce powstania styczniowego, w nowej sytuacji polityczno-społecznej. Już sama zmiana tytułu na Nad Niemnem sygnalizuje znaczne rozszerzenie zainteresowań autorki. Pojawią się zagadnienia dotyczące problemów ważnych dla ogółu Polaków.

Główne wątki w powieści:

  • wątek miłosny: miłość jest w powieści siłą, która pozwala osiągnąć szczęście, gwarantuje powodzenie w życiu rodzinnym, daje stabilizację, poczucie bezpieczeństwa, to uczucie, które pojawia się niemal na każdej stronie powieści i, co ważne, jest udziałem wszystkich pozytywnych bohaterów. Miłość spełniona, szczęśliwa połączyła w Nad Niemnem: Jana i Cecylię, Jana i Justynę, Andrzeja i jego żonę, prawdopodobnie połączy Witolda i Marysię Kirłównę. Miłość nieszczęśliwa dotknęła Martę i Anzelma, ale ci bohaterowie zbliżają się do siebie pod koniec powieści. Rozkład małżeństwa przeżywają Zygmunt Zygmunt P. Calderon Życie snem, bohater główny; syn Bazylego, króla Polski. Przed narodzinami Zygmunta Bazyli dowiaduje się z przepowiedni, że jego potomek będzie okrutnym tyranem. Wpada na pomysł uwięzienia... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum i Klotylda, Różyc jest nieszczęśliwy z powodu braku uczucia, zaś Benedykt (który przez większą część akcji stoi na pograniczu i nie można go określić ani jako postać negatywną, ani jako pozytywną), choć kocha żonę, nie odczuwa małżeńskiego szczęścia, ponieważ Emilia Emilia K. Siesicka Zapałka na zakręcie, bohaterka epizodyczna; matka ojca Mady, jej babcia, boleje nad tym, że jej syn nie interesuje się swoimi córkami, ona robi wszystko, by nie stracić kontaktu z wnuczkami.... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum go nie rozumie.
  • wątek narodowy, patriotyczny: Orzeszkowa przedstawia ważniejsze wydarzenia polityczne rozgrywające się w okresie zaborów. Są to: wojny napoleońskie, a zwłaszcza wyprawa Napoleona na Rosję, powstanie listopadowe i styczniowe. Pamięć o tych wydarzeniach skrzętnie przechowywana jest przez Bohatyrowiczów i panią Andrzejową. Z wątkiem tym wiąże się w powieści kult Mogiły powstańców 1863 r. Jest ona symbolem narodowej jedności, siły, wreszcie symbolem gorącego patriotyzmu.
  • wątek pracy: praca w powieści uzyskuje miano najwyższej wartości i pełni rolę najważniejszego kryterium oceny postaci. Bohaterowie pozytywni ciężko pracują (Bohatyrowicze, Benedykt, Marta, Kirłowa z córką, Justyna), postacie negatywne unikają wysiłku (Emilia, Teresa Teresa J. U. Niemcewicz Powrót posła; bohaterka drugoplanowa; córka Gadulskiego, narzeczona Walerego. Młoda dziewczyna, która zaskakuje rozwagą, mądrością, dojrzałością - skutecznie opiera się zalotom... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Plińska, Kirło, Zygmunt, Różyc). Praca nabiera także wartości niemal uświęcającej, to nie wysiłek, ale powód radości i dumy, towarzyszy jej śpiew, śmiech. Jako duży wysiłek fizyczny praca jest przedstawiona tylko w wypadku dwu osób: Marty i Benedykta, ale to należy wiązać z charakterem tych postaci i ich przeszłością.
  • wątek konfliktu pokoleń: Orzeszkowa przedstawiła w powieści kilka par bohaterów, w przypadku których należy mówić o konflikcie pokoleń, są to: Witold i Benedykt, pani Andrzejowa i Zygmunt, Justyna i Emilia. Konflikt między ojcem i synem (Witold - Benedykt) to spór między młodszym i starszym pokoleniem pozytywistów. Właściwie mają te same idee: praca, patriotyzm, troska o ziemię i kraj. Tyle tylko, że Benedykt był świadkiem upadku dawnych ideałów, patrzył na chwile zjednoczenia i rozkładu warstw narodowych, dotknęły go popowstaniowe represje, stracił brata. Obowiązki gospodarskie, problemy finansowe osłabiły w nim siłę do walki, zapomniał o starych czasach, uważa za wrogów wszystkich, którzy próbują nastawać na jego własność, nawet Bohatyrowiczów, których niesprawiedliwie osądza. Witold jest pełen energii, jest młody, pragnie realizować ideały pracy organicznej i pracy u podstaw, postawa ojca sprawia mu zawód, jest powodem rozgoryczenia. Ostatecznie jednak w powieści dochodzi do porozumienia tych bohaterów.

Daleko bardziej poważny jest konflikt między panią Andrzejową i jej synem, Zygmuntem. Będzie się pogłębiał, ponieważ matce nie udało się przekazać synowi ojcowskich ideałów. Dlatego młody Korczyński to przyzwyczajony do wygodnego życia kosmopolita, który nudzi się w rodzinnym majątku, nie znosi litewskiej przyrody, a ojca nazywa szaleńcem.

Innego rodzaju spór dzieli Justynę i Emilię. To dwie kobiety, które pragną szczęścia. Różnica między nimi polega na tym, że Justyna postanawia sama się o nie zatroszczyć, chce decydować o swoim życiu, dokonuje świadomego wyboru. Emilia wybrała inną drogę, jest uzależniona od męża, niesamodzielna, nie posiada żadnego wpływu na swój los. Uważa, że najwyższym szczęściem kobiety jest bogato wyjść za mąż. Między tymi bohaterkami nigdy nie dojdzie do porozumienia. Justyna to już pozytywistyczna emancypantka, której zachowanie (zwłaszcza praca) razi Emilię i której małżeństwo jest dla żony Benedykta mezaliansem, skandalem.

Ocena społeczeństwa polskiego w Nad Niemnem: Orzeszkowa starała się ukazać w powieści aktualny stan polskiego społeczeństwa. Jej diagnoza wypadła pozytywnie. Przedstawiciele najmłodszego pokolenia w powieści - Marysia Marysia A. Domańska Historia żółtej ciżemki, bohaterka epizodyczna; siostra Wawrzusia; śliczna czarnooka dziewczyna
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Kirłówna, Witold Korczyński - to ludzie Ludzie J. R. R. Tolkien Hobbit, czyli tam i z powrotem, bohater zbiorowy; ludzie Trzeciej Epoki są zupełnie podobni do ludzi współczesnych. Tak jak dzisiaj zdarzają się wśród nich postacie niezwykłe, szlachetne,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum świadomi zadań, które mają do spełnienia jako jednostki wykształcone, orientujące się w sprawach polityczno-społecznych. Nieco starsi: Justyna, Janek odważnie podejmują decyzje, są samodzielni, uczciwi, pracowici, stworzą dobre małżeństwo i będą wychowywać pokolenia Polaków-patriotów. Pokolenie ludzi dojrzałych - Benedykt, Anzelm powraca do dawnych ideałów, odżywa w nich pomięć wielkich narodowych wystąpień i pięknego okresu jedności i zgody.

W powieści zaprezentowane zostały sylwetki pierwszych polskich emancypantek: Maria Maria A. Malczewski Maria, bohaterka główna i tytułowa; córka Miecznika. Wcześnie straciła matkę, bardzo kocha ojca. Zakochana z wzajemnością w Wacławie, jest wierną i cierpliwą żoną. Bardzo tęskni,... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Kirłowa, Justyna Orzelska. Jest też, co prawda na drugim planie, pokazana nauczycielska działalność Marysi Kirłówny, która uczy chłopskie dzieci. Są także w powieści bohaterowie negatywni, ale ostatecznie schodzą oni na dalszy plan.

Rola przyrody: Wielkim bohaterem powieści jest przyroda. Kontakt z nią jest ważny dla wszystkich pozytywnych bohaterów Nad Niemnem. Przyroda uspokaja, uszlachetnia, jest źródłem radości życia, pisarka nadaje duże znaczenie puszczy i rzece. Niemen towarzyszy wszystkim ważnym wydarzeniom: tu Jan oświadcza się Justynie, aby dotrzeć do Mogiły powstańców, trzeba pokonać rzekę. W puszczy natomiast jest grób Jana i Cecylii. Obydwa obszary - puszcza i rzeka - są znakiem ciągłości czasu, szczęśliwej przeszłości, od wieków towarzyszą ludzkiemu życiu, były i są niemymi świadkami wydarzeń. W harmonii z przyrodą żyją Bohatyrowicze - ich zaścianek jest skierowany w stronę rzeki. Dwór w Korczynie stoi tyłem do Niemna, co nabiera znaczenia symbolicznego: jest znakiem rezygnacji z przeszłości, chęci zapomnienia, separacji. Ci, którzy nie widzą piękna litewskiej przyrody, to zmęczeni, znużeni, smutni i niezadowoleni z życia ludzie (Zygmunt, Różyc, Emilia), dla tych, którzy spostrzegają jej piękno, miejsce, w którym żyją, nabiera cech ziemskiej arkadii.

Przyroda wraz z warstwą mitów, podań i legend, których skarbnicą jest Anzelm jest sfery sacrum w powieści. To święty, magiczny obszar, który należy pielęgnować, troszczyć się o niego, bo właśnie on daje gwarancję zachowania polskości, wolności, osobistej niepodległości. Stąd wynika w powieści kult mogił, kult ogniska domowego.

Język powieści: Chcąc przedstawić wszystkie zamierzone treści Orzeszkowa musiała posługiwać się tzw. językiem zaszyfrowanym. W powieści odnaleźć można takie sformułowania jak “dzieci nocy” (pokolenie żyjące w niewoli), “blask jutrzenki” (nadzieje wolności), “ogień ofiarny” (ofiara powstańców). Nie pada słowo “powstanie”, ale z kontekstu można się domyślać, kiedy autorka o nim pisze. Sformułowania te były czytelne i zrozumiałe dla XIX-wiecznych czytelników i pozwalały na podjęcie wątków niedopuszczalnych w oficjalnej literaturze.

Teksty dostarczyło Wydawnictwo GREG. © Copyright by Wydawnictwo GREG

autorzy opracowań: B. Wojnar, B. Włodarczyk, A. Sabak, D. Stopka, A. Szóstak, D. Pietrzyk, A. Popławska
redaktorzy: Agnieszka Nawrot, Anna Grzesik
korektorzy: Ludmiła Piątkowska, Paweł Habat

Zgodnie z regulaminem serwisu www.bryk.pl, rozpowszechnianie niniejszego materiału w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania, utrwalanie lub kopiowanie materiału w celu rozpowszechnienia w szczególności zamieszczanie na innym serwerze, przekazywanie drogą elektroniczną i wykorzystywanie materiału w inny sposób niż dla celów własnej edukacji bez zgody autora podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności.